Kriminologiya va jinoiy odil sudlov Tashkil etilgan yili: 2021-yil 18-mart Tili: o‘zbek, rus va ingliz tillari Davriyligi: bir yilda 4 marotaba ISSN: 2181-2179 Veb-sayti: https://ccj.tsul.uz/ Jurnal 2023-yil sentabr oyida Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) tomonidan yuridik fanlar bo‘yicha falsafa doktori (PhD) va fan doktori (DSc) dissertatsiyalari natijalarini chop etish tavsiya etilgan nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan. Har bir maqolaga DOI raqami beriladi (Crossref). Maqolalar annotatsiya, kalit so‘zlar, kirish, asosiy qism va xulosa kabi tarkibiy qismlardan iborat bo‘ladi. Adabiyotlar APA usulida rasmiylashtiriladi. Jurnalda maqolalar Turnitin dasturi orqali antiplagiatga tekshiriladi va anonim ekspertiza (double-blind peer review)dan o‘tkaziladi. Maqolalar https://e-researcher.uz/ platformasi orqali qabul qilinadi.
AYOLLAR TOMONIDAN SODIR ETILADIGAN EKSTREMIZM BILAN BOGʻLIQ JINOYATLAR TUSHUNCHASI, UNING IJTIMOIY XAVFLILIGI
Mazkur maqolada ayollar tomonidan sodir etiladigan diniy ekstremizm bilan bogʻliq jinoyatlar tushunchasi, uning ijtimoiy xavfliligiga doir masalalar tahlil etilgan. Shuningdek, tadqiqotda “ekstremizm” tushunchasiga doir ilmiy yondashuvlar batafsil oʻrganilgan. Xususan, tadqiqotchilar tomonidan ekstremizm muayyan gʻoya (siyosiy, diniy, millatchilik) atrofida murosasiz birlashish, anʼanaviy qadriyat va aqidalarni rad etish hamda ushbu buzgʻunchi qarashlarni zoʻravonlik va aldov bilan amalga oshirishga qaratilgan harakatlar majmui sifatida baholanishi asoslab berilgan. Bundan tashqari, muallif maqolada ayollar jinoyatchiligiga taʼrif berib, uning zamonaviy xususiyatlarini alohida ajratib koʻrsatgan. Xulosada muallif ekstremizm tushunchasiga berilgan taʼriflar tahlili asosida uning oʻziga xos xususiyatlarini aniqlagan. Mazkur omillar yaxlit holda shaxs, jamiyat va davlat xavfsizligiga jiddiy tahdid tugʻdiruvchi mezonlar sifatida baholanishini ta’kidlab, qonunchilikka, xususan, Oʻzbekiston Respublikasining “Ekstremizmga qarshi kurashish toʻgʻrisida”gi Qonuniga kiritiladigan o‘z takliflarini ilgari surgan.
ayollar, etnik adovat, murosasiz keskin qarashlar, jiddiy tahdid, kiberekstremizim, ijtimoiy tarmoqlar, latentlik xususiyati
JINOYAT PROTSESSIDA VOYAGA YETMAGANLAR ISHTIROKIDA PEDAGOG VA PSIXOLOGNING PROTSESSUAL MAQOMI HAMDA FUNKSIYALARI
Maqolada jinoyat sud ish yurituvida voyaga yetmaganlar ishtirok etganda pedagog va psixologning qatnashuviga doir nazariy va amaliy muammolar tahlil qilingan. Amaldagi qonunchilikda mazkur subyektlarning protsessual maqomi, vakolatlari va funksiyalari aniq belgilanmagani sababli ularning ishtiroki koʻp hollarda formal tus kasb etayotgani asoslantirilgan. Tadqiqotning dolzarbligi jinoyat protsessida voyaga yetmaganlar ishtirokining salbiy oqibatlaridan biri – psixologik jarohat olish xavfi bilan bog‘liq. Maqolada pedagog va psixolog maqomini mutaxassis yoki mustaqil protsessual ishtirokchi sifatida talqin qilish borasidagi ilmiy qarashlar qiyosiy tahlil qilingan. Voyaga yetmagan gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, jabrlanuvchi va guvohlarning psixologik zaifligini inobatga olgan holda pedagog yoki psixolog ishtirokini kengaytirish zarurati ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Tadqiqotda jinoyat protsessida voyaga yetmaganlar huquqlarini taʼminlash masalasi boʻyicha qonunchilik normalari va huquqshunos olimlarning ilmiy-nazariy qarashlaridan foydalanilgan hamda qiyosiy-huquqiy usul, tahlil, sintez, kuzatish, umumlashtirish, induksiya va deduksiya metodlari qoʻllangan. Xulosada muallif psixologni “bolaning psixologik xavfsizligini taʼminlovchi maxsus protsessual kafolat subyekti” sifatida belgilash hamda tergovdan oldingi psixologik tayyorlov mexanizmini joriy etishni taklif qilgan.
voyaga yetmagan, jinoyat protsessi, pedagog, psixolog, protsessual maqom, psixologik xavfsizlik, qayta travmatizatsiya, protsessual kafolatlar
OʻZ JONIGA QASD QILISHNING KELIB CHIQISH SABABLARI VA UNGA IMKON BERGAN SHART-SHAROITLARIGA DOIR ILMIY YONDASHUVLAR
Mazkur maqolada oʻz joniga qasd qilishning kelib chiqish sabablari va unga imkon bergan shart-sharoitlarga doir ilmiy yondashuvlarga toʻxtalib oʻtilgan. Bundan tashqari, maqolada muallif oʻz joniga qasd qilish jinoyati shaxsga qarshi jinoyatlar ichida oʻziga xos jihatlari bilan ajralib turishi hamda bu jinoyat uchun javobgarlik nazarda tutilgan alohida tadqiqot ishini olib borish zaruratini yuzaga keltirayotganligi haqida ham taʼkidlab oʻtadi. Maqolada oʻzini oʻzi oʻldirish darajasiga yetkazish jinoyati koʻpincha latent jinoyatlar koʻrinishida sodir etilib, bu esa mamlakatimizda jinoyatchilik holatini baholash va uning oldini olish choralarini ishlab chiqishga salbiy taʼsir koʻrsatayotganligi borasida ham fikrlar bildiriladi. Shuningdek, muallif mazkur maqolada oʻz joniga qasd qilishning kelib chiqish sabablari va unga imkon bergan shart-sharoitlarga doir olimlarning ilmiy qarashlarini oʻrganib, bahs-munozaraga kirishgan hamda tegishli taklif va tavsiyalar bergan. Muallif maqolani yozish jarayonida oʻz joniga qasd qilish jinoyatining obyektiv va subyektiv sabablariga toʻxtalib, ilmiy va funksional yondashuvga rioya qilgan. Shu bilan birga, Mantiqiylik, tizimlilik, tarixiy, qiyosiy-huquqiy, statistik hamda sotsiologik soʻrovlar oʻtkazish kabi metodlardan foydalangan.
voyaga yetmaganlar, javobgarlik, jinoyat, oʻz joniga qasd qilish, obyektiv, subyektiv sabablar, sodir etilgan jinoyat, kriminologiya
ICHKI ISHLAR ORGANLARI XODIMLARINING KORRUPSIYAVIY JINOYATLAR SODIR ETISH SABABLARI VA ULARGA IMKON BERGAN SHART-SHAROITLAR
Mazkur maqolada ichki ishlar organlari xodimlari tomonidan korrupsiyaviy jinoyatlar sodir etilishining asosiy sabablari va ularga imkon beruvchi shart-sharoitlar kompleks tarzda tahlil qilingan. Xususan, korrupsiyaviy xulq-atvorning ijtimoiy-iqtisodiy, huquqiy, institutsional, maʼnaviy-axloqiy hamda tashkiliy-boshqaruv omillari ochib berilgan. Ichki ishlar organlari tizimida kadrlarni tanlash, joylashtirish, xizmat faoliyatini baholash, xodimlarning huquqiy ongi va kasbiy deformatsiyasi bilan bogʻliq muammolarning korrupsiyaga taʼsiri ilmiy jihatdan asoslangan. Shuningdek, xorijiy va mahalliy olimlarning korrupsiya sabablari haqidagi nazariy qarashlari tahlil qilinib, ular asosida mualliflik yondashuvlari bayon etilgan. Maqolada ichki ishlar organlari xodimlarining korrupsiyaviy jinoyat sodir etishiga turtki beruvchi mansabparastlik, gʻarazlilik, konformistik va korporativ motivlar yoritilgan. Korrupsiyaning oldini olishda xodimlarning moddiy taʼminotini yaxshilash, aholi huquqiy madaniyatini yuksaltirish, jamoatchilik nazoratini kuchaytirish, kadrlar siyosati va profilaktik mexanizmlarni takomillashtirish zarurligi haqida xulosalar berilgan.
ichki ishlar organlari, korrupsiya, korrupsiyaviy omillar, poraxoʻrlik, mansab vakolatini suiisteʼmol qilish, korrupsiyaning oldini olish, xizmat intizomi, korrupsiyaga qarshi kurashish, korrupsiyaviy xavflar
XALQARO HAMKORLIK GIYOHVANDLIK VOSITALARINING NOQONUNIY AYLANISHIGA QARSHI KURASHISH ASOSI SIFATIDA
Maqolada giyohvandlik vositalarining noqonuniy muomalasiga qarshi kurashish bo‘yicha davlatlar tomonida qo‘llanadigan mexanizmlarni shakllantirish hamda rivojlantirishda xalqaro hamkorlikning oʻrni o‘rganilgan. Unda 1912-yildagi Xalqaro opium konvensiyasidan boshlab giyohvandlik vositalari ustidan xalqaro nazorat tizimining tarixiy shakllanishi koʻrib chiqilgan, shuningdek, xalqaro majburiyatlarning narkojinoyatchilikka qarshi kurashish sohasida davlatlarning milliy qonunchiligi rivojiga taʼsiri tahlil qilingan. Giyohvandlik vositalarining noqonuniy aylanmasiga qarshi kurashishning zamonaviy xalqaro-huquqiy asosini tashkil etuvchi asosiy universal xalqaro shartnomalar tahliliga alohida eʼtibor qaratilgan. Tadqiqotda davlatlararo xalqaro hamkorlikni rivojlantirishda Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Giyohvand moddalarni nazorat qilish xalqaro qoʻmitasi, Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti hamda BMTning Narkotiklar va jinoyatchilik boʻyicha boshqarmasi faoliyatining ahamiyati ochib berilgan. Shuningdek, xalqaro hamkorlikning axborot almashinuvi, huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini muvofiqlashtirish, transchegaraviy narkotrafikka qarshi kurashish hamda internet tarmogʻi orqali giyohvandlik vositalari tarqalishining oldini olish kabi shakllari tadqiq etilgan. Muallif davlatlar tomonidan xalqaro majburiyatlarni bajarish bilan bog‘liq asosiy muammolar, jumladan, milliy huquqiy tizimlar oʻrtasidagi farqlar, xalqaro huquq normalarini implementatsiya qilishning o‘ziga xos xususiyatlarini hamda qoʻshma huquqni muhofaza qilish tadbirlarini oʻtkazishdagi qiyinchiliklarni aniqlagan. Shuningdek, giyohvandlikka qarshi xalqaro siyosatni rivojlantirish va xalqaro mexanizmlarni zamonaviy tahdidlarga moslashtirishda “yumshoq huquq” vositalarining ahamiyatiga alohida eʼtibor qaratgan.
xalqaro hamkorlik, giyohvandlik vositalarining noqonuniy aylanmasi, Giyohvand moddalarni nazorat qilish xalqaro qoʻmitasi, BMTning Narkotiklar va jinoyatchilik boʻyicha boshqarmasi, narkojinoyatchilik, narkotiklar nazorati, giyohvandlikka qarshi siyosat
JINOYAT ISHIDA EKSPERTIZA TAYINLASH TARTIBI VA UNGA QO‘YILADIGAN PROTSESSUAL TALABLAR
Mazkur maqolada jinoyat protsessida ekspertiza tayinlash tartibi, uning huquqiy asoslari hamda protsessual talablar kompleks tahlil qilingan. Xususan, ekspertiza tayinlashning umumiy, maxsus va protsessual asoslari, uni amalga oshirish bosqichlari, ekspert oldiga qo‘yiladigan savollarga nisbatan talablar, shuningdek, tergov va sud bosqichlarida ekspertiza tayinlashning o‘ziga xos jihatlari yoritib berilgan. Amaliyotda uchraydigan muammolar, jumladan, asossiz ekspertiza tayinlash, protsessual kamchiliklar, muddatlar bilan bog‘liq noaniqliklar tahlil qilinib, ularni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ilgari surilgan. Shuningdek, ekspertiza tayinlash institutini takomillashtirish, jumladan, advokat vakolatlarini kengaytirish hamda ekspertizani elektron tizim orqali tashkil etish (E-expert) zarurati asoslab berilgan.
sud ekspertizasi, ekspertiza tayinlash, protsessual tartib, ekspert xulosasi, dalillar, maxsus bilimlar, tergov, sud muhokamasi, ekspertiza muddati, elektron ekspertiza
YOSHLAR ORASIDA EKSTREMIZM BILAN BOGʻLIQ JINOYATLARGA QARSHI KURASHISHNING KRIMINALISTIK USULLARINI RIVOJLANTIRISH BOʻYICHA XORIJIY MAMLAKATLAR TAJRIBASI
Mazkur maqolada ekstremizm tushunchalari va qonunchilikdagi javobgarlik masalalari, huquqbuzarliklar, xorij davlatlarning ilgor tajribalari aks etgan, jumladan, aksariyat xorijiy mamlakatlarda tahlil etilayotgan jinoyat turlari “diniy ekstremizm” deya belgilanmagan boʻlib, “jamoat tartibini buzuvchi xatti-harakatlar”, “ekstremistik faoliyat”, “ekstremizm”, “radikalizm” va shu kabi boshqa nomlar bilan jinoyat yoki huquqbuzarliklar qayd etilgan. Shu bilan birga, xalqaro qonun hujjatlari va xorijiy davlatlarning qonun hujjatlarida ekstremizmning huquqiy taʼrifi turlicha keltirilganligini kuzatish mumkin.
terrorizm, ekstremistik faoliyat, ekstremizm, radikalizm, jamiyat, xavfsizlik
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI JINOYAT PROTSESSIDA EKSTRADITSIYA INSTITUTINI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH VA AMALGA OSHIRISHNING ZAMONAVIY MUAMMOLARI
Transmilliy jinoyatchilikning faollashuvi va jinoyat-huquqiy sohada xalqaro hamkorlikning kengayishi sharoitida ekstraditsiya instituti jinoiy javobgarlikning muqarrarligi prinsipini amalga oshirish hamda xalqaro huquqiy yordam ko‘rsatishning muhim mexanizmlaridan biri sifatida alohida ahamiyat kasb etmoqda. Mazkur tadqiqotning maqsadi O‘zbekiston Respublikasi jinoyat protsessida ekstraditsiyaning nazariy-huquqiy va protsessual jihatlarini kompleks tahlil qilish, shuningdek, uni amalga oshirishning amaldagi mexanizmi samaradorligini baholashdan iborat. Tadqiqotda tizimli, qiyosiy-huquqiy va formal-yuridik metodlardan foydalanilib, milliy qonunchilik normalari, xalqaro shartnomalar, sud amaliyoti hamda ekstraditsiya munosabatlarini tartibga solish bo‘yicha xorijiy tajriba o‘rganilgan. Tadqiqot natijasida O‘zbekiston Respublikasida ekstraditsiyani huquqiy tartibga solishning dolzarb muammolari aniqlanib, shaxslarni topshirishning protsessual mexanizmdagi ayrim bo‘shliqlar belgilandi hamda qonunchilikni takomillashtirish, sud nazoratini rivojlantirish va ekstraditsiya yurituviga doir inson huquqlarini himoya qilish kafolatlarini mustahkamlashga qaratilgan takliflar ishlab chiqildi.
ekstraditsiya, shaxsni topshirish, ekstraditsiya yurituvi, jinoyat protsessi, xalqaro hamkorlik, xalqaro huquqiy yordam, protsessual kafolatlar, inson huquqlari, “topshir yoki sud qil” prinsipi (“aut dedere aut judicare”)
RAQAMLI FIRIBGARLIKDA QASD, MOTIV VA JINOYAT SUBYEKTINING JINOYAT-HUQUQIY TAVSIFI
Maqolada axborot texnologiyalaridan foydalanib sodir etiladigan firibgarlik jinoyatining subyektiv belgilari jinoyat-huquqiy nuqtayi nazardan tahlil qilingan. Unda raqamli firibgarlikda qasdning shakllanishi, gʻarazli maqsadning jinoyat tarkibidagi oʻrni, motivning huquqiy ahamiyati, shuningdek, jinoyat subyektining texnik, tashkiliy va ijtimoiy-psixologik xususiyatlari ochib berilgan. Axborot texnologiyalari muhitida firibgarlik subyektini faqat maxsus texnik bilimga ega shaxs sifatida talqin qilish yetarli emasligi, bunday jinoyatlarda ijtimoiy manipulyatsiya, psixologik taʼsir va jabrlanuvchining ishonchidan foydalanish usullari ham hal qiluvchi ahamiyat kasb etishi asoslangan. Shuningdek, raqamli firibgarlikda ishtirokchilik shakllari, sunʼiy intellekt vositalaridan foydalanish, raqamli shaxsiyatni oʻgʻirlash, yuridik shaxslarning javobgarligi va yetkazilgan zararni qoplash bilan bogʻliq jinoyat-huquqiy masalalar yoritilgan. Mazkur holatlar raqamli firibgarlikni kvalifikatsiya qilishda subyektiv tomon belgilarini aniq va kompleks baholash zarurligini koʻrsatadi. Muallif xulosasiga koʻra, axborot texnologiyalari sohasidagi firibgarlik uchun alohida jinoyat tarkibini aniqlashtirish, raqamli identifikatsiya maʼlumotlarini oʻgʻirlash uchun mustaqil javobgarlik belgilash, yuridik shaxslar javobgarligini qasd mezoni asosida ishlab chiqish, ishtirokchilik rollarini differensiatsiya qilish va zararni qoplash tizimini raqamli muhitga moslashtirish maqsadga muvofiq. Ushbu choralar raqamli firibgarlikka qarshi kurashishda jinoyat-huquqiy taʼsirning aniqligi va samaradorligini oshiradi.
raqamli firibgarlik, subyektiv belgi, qasd, motiv, jinoyat subyekti, kiberfiribgar, yuridik shaxs, raqamli shaxsiyat, zararni qoplash
OʻZBEKISTON REPUBLIKASI JINOYAT KODEKSIDA ODAM SAVDOSI UCHUN JAVOBGARLIK EVOLYUTSIYASI
Mazkur maqolada Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida odam savdosi jinoyati uchun javobgarlikning shakllanishi va rivojlanish bosqichlari ilmiy huquqiy jihatdan tahlil qilinadi. Xususan, Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi normalarida odam savdosi bilan bogʻliq qilmishlarning dastlab umumiy jinoyat tarkiblari doirasida baholanganligi, keyinchalik esa mustaqil jinoyat tarkibi sifatida alohida modda bilan mustahkamlanganligi yoritiladi. 2008-yilda kodeksga kiritilgan oʻzgartirishlar asosida odam savdosi uchun javobgarlikning aniq belgilanishi, jinoyatning obyekti va subyekti, jinoyat obyektiv va subyektiv tomonlari, kvalifikatsiyalovchi belgilar hamda jazolarning ogʻirlashtirilgan turlari atroflicha tahlil etiladi. Shuningdek, Xalqaro huquq normalari, jumladan, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi konvensiyasi hamda unga qoʻshimcha Protokol talablari milliy qonunchilikka implementatsiya qilinishi jarayoni ochib beriladi. Maqolada muallif tomonidan odam savdosiga qarshi kurashish sohasida milliy va xalqaro tajriba uygʻunligi, jinoyat-huquqiy siyosatning liberallashuvi va inson huquqlarini himoya qilish mexanizmlarining takomillashuvi masalalari yoritilgan. Tadqiqot natijasida odam savdosi uchun javobgarlik evolyutsiyasi bosqichma-bosqich kuchaytirib borilganligi va bu jarayon zamonaviy tahdidlar va xalqaro standartlar bilan uzviy bogʻliq ekanligi asoslab beriladi.
odam savdosi jinoyati, ijtimoiy xavfli qilmish, xalqaro huquq normasi, transmilliy jinoyat, uyushgan jinoyatchilik, Jinoyat kodeksi, inson huquqlari
OʻZBEKISTONDA KIBERTA’QIBNING HUQUQIY KOʻRINMASLIGI: SUD QARORLARINI TAHLIL QILISH
Maqolada huquqbuzarning xatti-harakatlarida tizimli raqamli taʼqib qilish (kibertazyiq) belgilari aniqlangan ishlar boʻyicha 2024-yilgi oʻnta sud qarori tahlil qilinadi. Mualliflar feministik huquqiy nazariya (MacKinnon, Smart) va texnologiyalar vositasidagi gender zoʻravonligi (TFGBV) konsepsiyasiga tayanib, zoʻravonlikning huquqiy jihatdan koʻrinmas qolish mexanizmini ochib berishadi: raqamli aloqa kanallari sudlar tomonidan izchil ravishda boshqa huquqbuzarliklarning dalili sifatida koʻrib chiqiladi, biroq zoʻravonlikning mustaqil shakli sifatida baholanmaydi. Tadqiqotning asosiy kriminologik xulosasi shundan iboratki, koʻrib chiqilgan ishlarning 70 foizida jabrlanuvchilar voyaga yetmagan qizlar boʻlgan, ammo ularning yoshi sud qarorlarining birortasida ham alohida huquqiy oqibatlarga olib kelmagan. Sud amaliyoti tahlili shuni koʻrsatdiki, qilmishning raqamli kontekstda sodir etilganligi na uning huquqiy kvalifikatsiyasiga (tavsiflanishiga), na tayinlanadigan sanksiya (jazo) miqdoriga taʼsir koʻrsatadi. Olingan empirik maʼlumotlar asosida tavsiyalar majmuasi taklif etilgan boʻlib, u Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga taʼqib qilishning mustaqil tarkibini kiritish, genderga oid kvalifikatsiya belgisini belgilash, voyaga yetmagan jabrlanuvchilarning huquqiy himoyasini kuchaytirish hamda ushbu toifadagi ishlar boʻyicha sud amaliyotini takomillashtirishni oʻz ichiga oladi. Tadqiqotning dolzarbligi, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2026-yil 3-martdagi PF–33-sonli Farmoni qabul qilinganligi bilan ham belgilanadi. Ushbu Farmon bilan taʼqib qilish (stalking) va kiberzoʻravonlik uchun yuridik javobgarlik choralarini ishlab chiqish vazifasi yuklatilgan.
kibertazyiq, ta’qib, zoʻravonlikning huquqiy koʻrinmasligi, TFGBV, voyaga yetmaganlar, gender zoʻravonligi, feministik huquqiy nazariya
YURIDIK SHAXSLAR JINOYAT SUBYEKTI SIFATIDA
Maqolada yuridik shaxslarni jinoyat huquqida jinoyat subyekti sifatida tan olish masalasi yoritilgan. Tadqiqot ishida yuridik shaxslarning jinoiy javobgarligiga oid fiktiv, realistik, funksional va institutsional nazariyalar tahlil qilingan. Shuningdek, xorijiy davlatlar qonunchiligida yuridik shaxslarning jinoiy javobgarligini tartibga solish masalasi ko‘rib chiqilgan. Muallif klassik jinoyat huquqi tamoyillariga tayangan holda yuridik shaxslarni jinoyat subyekti sifatida to‘g‘ridan to‘g‘ri tan olish masalasiga munosabat bildirib, korporativ jinoyatchilikka qarshi kurashish uchun samarali va zamonaviy huquqiy mexanizmlarni ishlab chiqish zarurligini asoslab bergan. Maqolada yuridik shaxslar javobgarligini joriy etishning afzallik va kamchiliklari ham ko‘rsatib o‘tilgan.
yuridik shaxs, jinoyat subyekti, jinoiy javobgarlik, korporativ jinoyatchilik, korporativ ayb, jinoyat huquqi, xalqaro tajriba
PUL MABLAGʻLARINI LEGALLASHTIRISH (YUVISH) JINOYATI SUBYEKTIV BELGILARINING JINOYAT-HUQUQIY TAHLILI
Mazkur maqolada jinoiy daromadlarni legallashtirish (pul yuvish) tushunchasining umumiy nazariy asoslari tahlil qilingan. Tadqiqot doirasida ushbu hodisaning jinoyat-huquqiy mohiyati, uning zamonaviy iqtisodiy munosabatlar tizimidagi oʻrni hamda ijtimoiy xavflilik darajasi ochib berilgan. Shuningdek, ilmiy tadqiqot doirasida umumilmiy metodlar majmuasidan kompleks tarzda foydalanilgan. Xususan, tarixiy metod, qiyosiy-huquqiy metod hamda mantiqiy metod (tahlil va sintez) tadqiqotning metodologik asosini tashkil etdi. Tarixiy metod orqali jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi kurashish institutining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari, uning milliy va xalqaro huquqiy evolyutsiyasi oʻrganilgan. Bu yondashuv mazkur institutning genezisini aniqlash, shuningdek, zamonaviy huquqiy tartibga solishning ildizlarini ochib berishga xizmat qildi. Qiyosiy-huquqiy metod yordamida Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi xorijiy davlatlar tajribasi va xalqaro standartlar bilan taqqoslandi. Xususan, jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi kurashish sohasidagi yondashuvlar, subyekt masalasi hamda javobgarlik asoslari turli huquq tizimlari kesimida tahlil qilindi. Bu esa milliy qonunchilikni takomillashtirish yoʻnalishlarini aniqlash imkonini berdi. Xulosa oʻrnida, jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi kurashishdagi davlat siyosati xalqaro majburiyatlar va milliy iqtisodiy manfaatlar uygʻunligiga asoslanishi lozimligi koʻrsatilgan. Maqolada xalqaro standartlarni milliy qonunchilikka implementatsiya qilishda davlatning oʻziga xos huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlari hamda huquqni qoʻllash amaliyotini inobatga olish, yaʼni global talablar va milliy manfaatlar oʻrtasida muvozanatni taʼminlash zarurligi asoslab berilgan.
jinoyat, jinoiy javobgarlik, jinoiy daromadlar, pul yuvish, daromadlarni legallashtirish, jazo
JINOYAT HUQUQIDA SABABIY BOG‘LANISHNING NAZARIY VA AMALIY JIHATLARI
Mazkur maqolada jinoyat huquqidagi sababiy bog‘lanish, sababiyat zanjiri, uning shart-sharoitlari, mezonlari va qoidalari instrumental hamda qiyosiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqot davomida mantiqiylik, induksiya, deduksiya, tizimlilik, mantiqiy-yuridik va qiyosiy-huquqiy metodlardan keng foydalanildi. Xususan, jinoyat huquqida sababiy bog‘lanishga oid o‘n bitta nazariyaning mazmun-mohiyati va umumiy tavsifi ochib berilib, ular yuzasidan olimlarning ilmiy qarashlari hamda tadqiqotlaridagi o‘xshash va farqli jihatlar atroflicha bayon etilgan. Shuningdek, anglo-sakson huquq oilasiga mansub huquqshunoslar, kontinental (roman-german) huquq tizimidagi rus olimlari hamda milliy tadqiqotchilarning ilmiy ishlari, monografiya va darsliklari qiyosiy tahlilga tortilgan. Maqolada jinoiy qilmish va ijtimoiy xavfli oqibat o‘rtasidagi sababiy bog‘lanishda mavjud muammolar aniqlanib, ularning nazariy va amaliy yechimlari taklif etilgan. Jinoyat huquqi doktrinasi tahlili asosida soha nazariyasi va amaliyotini takomillashtirish bo‘yicha aniq tavsiyalar ishlab chiqilgan.
sababiy bog‘lanish, sababiy bog‘lanishning oltin qoidasi, sababiyat zanjiri, shart-sharoitlar, jinoiy qilmish, ijtimoiy xavfli oqibat, mezonlar
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI JINOYAT HUQUQIDA EVTANAZIYA: IJTIMOIY-HUQUQIY, AXLOQIY VA JINOYAT-HUQUQIY JIHATLAR
Maqolada O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi kontekstida evtanaziyaning ijtimoiy, diniy, axloqiy, psixologik va jinoyat-huquqiy jihatlari ko‘rib chiqilgan. Unda evtanaziyani qonuniylashtirish tarafdorlari va unga qarshi bo‘lganlarning asosiy dalillari tahlil qilinib, shuningdek, yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan suiiste’molchilik xavflari, evtanaziyaning jamiyat axloqiga, sog‘liqni saqlash tizimiga hamda aholining diniy qadriyatlariga ta’siri tadqiq etiladi. Alohida e’tibor evtanaziyaning jinoyat-huquqiy kvalifikatsiyasi, tajovuz obyektini aniqlash, qilmishning motivi va maqsadiga xos xususiyatlar, shuningdek, evtanaziyaning O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 97-moddasida nazarda tutilgan qattiqqo‘llik bilan odam o‘ldirish jinoyatiga bo‘lgan o‘zaro nisbati masalalariga qaratiladi. Muallif tomonidan evtanaziyani mustaqil imtiyozli jinoyat tarkibi sifatida ajratish va unga muvofiq keluvchi yangi jinoyat-huquqiy normani shakllantirish taklif etilgan.
evtanaziya, jinoyat huquqi, yashash huquqi, rahm-shafqat motivi bilan odam o‘ldirish, jinoyat-huquqiy kvalifikatsiya, imtiyozli tarkib, gumanizm, ijtimoiy xavflilik
GIYOHVANDLIK VOSITALARI YOKI ULARNING ANALOGLARI BILAN QONUNGA XILOF RAVISHDA MUOMALA QILGANLIK UCHUN JINOIY JAVOBGARLIKNI TAKOMILLASHTIRISHNING AYRIM MASALALARI
Maqolada Oʻzbekistonda giyohvandlik vositalari, ularning analoglari va psixotrop moddalarning qonunga xilof ravishda muomalasi uchun jinoiy javobgarlikni takomillashtirish muammolari, ularning ijtimoiy-huquqiy xavfliligi hamda mavjud jinoyat-huquqiy mexanizmlarning samaradorligi tahlil qilingan. Tadqiqot predmeti sifatida narkojinoyatlar bilan bogʻliq jinoiy-huquqiy normalar, giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarning qonunga xilof muomalasiga doir qilmishlar kvalifikatsiyasi belgilangan boʻlib, ishning maqsadi milliy qonunchilikni takomillashtirish boʻyicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat. Maqola mavzusining dolzarbligi global narkotrafikning kengayishi, raqamli platformalar orqali yashirin savdoning ortishi, shuningdek, yoshlar oʻrtasida giyohvandlik tarqalishining kuchayishi bilan izohlanadi. Tadqiqotda normativ-huquqiy, solishtirma-huquqiy, kriminologik tahlil, statistik dinamika hamda amaliyotdagi kvalifikatsion xatolarni oʻrganish usullari qoʻllangan. Maqola natijalariga koʻra, jinoyat qonunchiligidagi terminologik noaniqliklar, maʼmuriy preyuditsiya institutining samarasizligi hamda mansabdor shaxslarning homiylik shaklidagi ishtirokini alohida jinoyat tarkibi sifatida belgilash zaruriyati aniqlangan. Shuningdek, ilgʻor xorijiy tajriba oʻrganilib, narkojinoyatlarning ogʻir turlariga nisbatan sanksiyalarni differensiallashtirish va kuchaytirish boʻyicha takliflar ishlab chiqilgan.
giyohvandlik vositalari, jinoiy javobgarlik, kvalifikatsiya, narkojinoyatchilik, maʼmuriy preyuditsiya samarasizligi, transmilliy jinoyatlar, kriminologik omillar
EKSPERT TEKSHIRUVI UCHUN NAMUNALAR OLISHDA SHAXSNING HUQUQLARI VA QONUNIY MANFAATLARINI TAʼMINLASH
Maqolada Oʻzbekiston Respublikasi jinoyat protsessi doirasida ekspert tekshiruvini oʻtkazish uchun namunalar olishda shaxsning huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini taʼminlashning huquqiy va protsessual jihatlari koʻrib chiqildi. Mavzuning dolzarbligi jinoiy odil sudlov manfaatlari va fuqarolarning Konstitutsiyada kafolatlangan huquqlari, jumladan, shaxs daxlsizligi, asossiz aralashuvdan himoyalanish hamda sud himoyasi huquqi oʻrtasidagi muvozanatni saqlash zarurati bilan belgilanadi. Qonuniylik, mutanosiblik va inson qadr-qimmatini kamsitishga yoʻl qoʻymaslik tamoyillarini hisobga olgan holda tadqiqotda namunalar olish tartibi tahlil qilindi. Jumladan, tanlash asoslari, tartibi va ruxsat etilgan usullarini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar koʻrib chiqildi. Shaxsning roziligini olish zarurati, himoyachi ishtirokini taʼminlash, shuningdek, majburiy namuna olishda sud nazoratini amalga oshirish bilan bogʻliq huquqiy tartibga solishning muammoli jihatlariga alohida eʼtibor qaratildi. Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi hamda Rossiya Federatsiyasi, Estoniya, Germaniya, Qozogʻiston Respublikasi va Qirgʻiziston Respublikasi huquqiy tizimlarining qiyosiy-huquqiy tahlili tadqiqotning muhim qismi hisoblanadi. Taqqoslash orqali namunalar olish tartibini belgilash, shaxs huquqlarini himoya qilish darajasi va qonuniylikka rioya etilishini nazorat qilish mexanizmlaridagi ham umumiy, ham sezilarli farqlarni aniqlash imkoni tug‘ildi. Tahlillar asosida Oʻzbekistonda shaxs huquqlarining kafolatlarini mustahkamlash va jinoyat sudlov ishlarini yuritish samaradorligini oshirish maqsadida milliy qonunchilikni takomillashtirish boʻyicha takliflar ishlab chiqildi.
jinoyat protsessi, ekspertiza, namunalar, ekspert tekshiruvi, sud ishlarini yuritish, huquqlar, shaxs, odil sudlov, majburiy namuna olish, sud nazorati, daxlsizlik
AYBLOV TUSHUNCHASINING DA’VO VA JINOIY TA’QIB TUSHUNCHALARI BILAN O‘ZARO NISBATI
Maqolada jinoyat-protsessual huquq nazariyasidagi “ayblov” tushunchasining “da’vo” va “jinoiy ta’qib” tushunchalari bilan o‘zaro nisbati, ularning huquqiy tabiati va amaliyotdagi ifodasi ilmiy-nazariy hamda amaliy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotning predmeti ayblov institutining mohiyati va uning da’vo, jinoiy ta’qib bilan bog‘liq jihatlari hisoblanib, maqsad ushbu kategoriyalarning chegaralarini belgilash va ularning jinoyat-protsessual huquqdagi o‘rnini aniqlashdan iboratdir. Mavzuning dolzarbligi shundaki, milliy qonunchilikda “da’vo” yoki “jinoiy ta’qib” atamalari qo‘llanilmasdan, uning o‘rnida “ayblov” tushunchasi ishlatilishi huquqiy noaniqliklarga va ayblov mazmunining sun’iy ravishda kengayishiga sabab bo‘lmoqda. Tadqiqot natijalari ayblov institutining jinoiy ta’qib bilan uzviy bog‘liqligini, shu bilan birga, ularning mustaqil protsessual kategoriyalar sifatida farqlanishi zarurligini, shuningdek, ayrim hollarda ayblov fuqarolik protsessidagi da’vo instituti bilan o‘xshashlik kasb etsa-da, ommaviy va xususiy-ommaviy ayblov turlarida davlat manfaatlari ustuvor ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Olingan ilmiy natijalar jinoyat-protsessual qonunchilikni takomillashtirish, ayblov va jinoiy ta’qib institutlari o‘rtasidagi huquqiy chegaralarni aniqlashtirish hamda shaxsning protsessual huquqlarini kafolatlash amaliyotida qo‘llanilishi mumkin.
jinoyat-protsessual huquq, jinoiy ta’qib, ayblov, protsessual kafolat, xususiy ayblov, ommaviy ayblov, da’vo
IQTISODIY JINOYATLARNI TERGOV QILISH DAVOMIDA BAHOLASH XIZMATIDAN FOYDALANISH ASOSLARI
Mazkur maqolada Oʻzbekiston Respublikasida iqtisodiy jinoyatlar sonining ortib borayotgani munosabati bilan ushbu toifadagi jinoyatlar yuzasidan olib boriladigan dastlabki tergov jarayonida baholash xizmatlaridan foydalanishning huquqiy va amaliy asoslari yoritilgan. Xususan, davlat mulkini oʻzlashtirish yoki rastrata yoʻli bilan talon-taroj qilish, bojxona qonunchiligini buzish, soliq majburiyatlaridan boʻyin tovlash, noqonuniy tamaki va alkogol mahsulotlari savdosi, noqonuniy dori vositalari aylanmasi hamda jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirish kabi iqtisodiyot va tadbirkorlik sohasidagi jinoyatlarni tergov qilish jarayonida jinoyat sodir etishda foydalanilgan mol-mulk va jinoyat natijasida orttirilgan daromadlarning haqiqiy qiymatini aniqlash maqsadida baholash oʻtkazish hamda baholash hisobotini jinoyat ishi boʻyicha dalil sifatida eʼtirof etish masalalari tahlil qilingan. Iqtisodiy jinoyatlar oqibatida yetkaziladigan moliyaviy zarar hajmini inobatga olgan holda byudjet xavfsizligini taʼminlashda baholash institutining muhim ahamiyatga egaligi asoslab berilgan. Shu munosabat bilan mazkur jinoyatlar boʻyicha olib boriladigan dastlabki tergov jarayonida dalillash tizimida baholash institutiga alohida va chuqur eʼtibor qaratish zarurligi taʼkidlangan. Shuningdek, maqolada iqtisodiy jinoyatlarni dalillash jarayonida baholash institutining oʻrni va ahamiyatini aniqlash maqsadida xorijiy olimlarning ilmiy tadqiqotlari, baholash sohasiga oid milliy hamda xorijiy qonunchilik normalari tahlil qilingan hamda huquqni qoʻllash amaliyotida uchraydigan holatlar misol tariqasida keltirilgan.
iqtisodiy xavfsizlik, baholash, iqtisodiy jinoyatlar, byudjet
KIBERJOSUSLIK TUSHUNCHASI VA UNING OBYEKTIGA OID AYRIM MULOHAZALAR
Ushbu maqolada muallif tomonidan bugungi kunda oʻta jiddiy xavf tugʻdiradigan kiberjinoyat – kiberjosuslik tushunchasi va uning obyektiga oid ayrim mulohazalar berilgan, jumladan, ushbu masalada yuridik fanda mavjud fikrlar, gʻoyalar, konsepsiyalar, ilmiy munozaralar atroflicha koʻrib chiqilgan. Muallif ushbu ilmiy fikr va qarashlar, muhokamalarga asoslangan holda milliy qonunchilikda hozirgi kunda kiberjosuslikni sodir etish obyekti – maxfiy ma’lumotlar va tijorat siriga daxl qilish uchun munosib yuridik javobgarlik choralari belgilanmaganligi, ayni chogʻda rivojlangan xorijiy mamlakatlar fan va amaliyotida, maxsus qonunlarida kiberjosuslik javobgarligiga oid huquqiy qoidalar shakllantirilgani, shu bois ushbu oʻziga xos jinoiy qilmish yuzasidan javobgarlikni belgilashda jahon amaliyotida allaqachon shakllanib ulgurgan bir qator shartlarni inobatga olish zarur degan xulosaga kelgan. Buning uchun muallif tomonidan milliy jinoyat qonun hujjatlariga tegishli qoʻshimcha va oʻzgartishlar kiritish yuzasidan taklif berilgan.
josuslik, davlat manfaati, iqtisodiy soha, kompyuter axboroti, maxfiylik, iqtisodiy sir
UMUMIY NAZORAT PROKURATURA ORGANLARI FAOLIYATINING UNIVERSAL YO‘NALISHI SIFATIDA: NAZARIY-HUQUQIY TAHLIL
Ushbu maqolada qonun ustuvorligi va konstitutsiyaviy qonuniylikni ta’minlash mexanizmida tizim hosil qiluvchi funksiyani bajaruvchi prokuratura organlari faoliyatining universal yo‘nalishi sifatida umumiy nazorat fenomeni tadqiq etilgan. Nazariy-huquqiy tahlil asosida umumiy nazoratning mohiyati, maqsadi va amalga oshirish chegaralari ochib berilgan, uning tarkibiy elementlari va prokuror faoliyatining boshqa shakllari bilan o‘zaro bog‘liqligi ko‘rib chiqilgan. Ushbu yo‘nalishning universalligi davlat nazoratini talab qiladigan ijtimoiy munosabatlarning barcha sohalarini qamrab olish, shuningdek, prokuraturaning nazorat ostidagi subyektlarning idoraviy bo‘ysunishidan qat’i nazar, qonun buzilishlariga tezkor munosabat bildirish qobiliyatidan iborat ekanligi ko‘rsatilgan. Maqolada umumiy nazorat qonun buzilishlarini aniqlash, ularga chek qo‘yish va ularning oldini olishga, fuqarolarning buzilgan huquqlarini tiklashga hamda qonun hujjatlarining bir xilda qo‘llanishini ta’minlashga qaratilgan huquqiy faoliyatning alohida turi ekanligi asoslantirilgan. Bundan tashqari, umumiy nazorat huquqiy davlat mexanizmining muhim elementi sifatida jamoatchilik nazorati tizimida integratsiyalovchi funksiyani bajaradi. Shu bilan birga, ushbu yo‘nalish faoliyatining muammoli jihatlari – normativ tarqoqlik, prokurorlarga yuqori yuklama, nazorat funksiyalarining takrorlanishi va nazorat faoliyati samaradorligining yetarlicha baholanmasligi aniqlandi. Muallif umumiy nazorat tushunchasini yanada doktrinal tizimlashtirish va uni amalga oshirishning huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish zarur, degan xulosaga keladi.
umumiy nazorat, predmet, ijro, yo‘nalish, vazifalar, muvofiqlik
HUQUQBUZARLIKLAR PROFILAKTIKASI, JINOYATCHILIKNING OLDINI OLISH VA UNGA QARSHI SAMARALI KURASHISH USULLARI
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida jinoyatchilikning oldini olish va unga qarshi samarali kurashish masalalari yoritilgan. Mavzuning dolzarbligi jinoyatlarning shakli va tusining murakkablashib borayotgani, ularning oldini olish uchun zamonaviy, tizimli va barqaror yondashuvlar talab qilinayotgani bilan belgilanadi. Maqolada huquqbuzarliklar profilaktikasi to‘g‘risidagi qonunchilik, davlat siyosati, ijtimoiy institutlar va huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyati, xalqaro tajriba va ularni O‘zbekiston sharoitiga tatbiq etish imkoniyatlari tahlil qilingan. Tadqiqotda statistik ma’lumotlar, qonunchilik hujjatlari, ijtimoiy so‘rovlar natijalari va grafiklar asosida xulosalar chiqarilgan. Bir qator huquqshunos olimlarning maqolalari va tajribalari o‘rganilib, O‘zbekistonda huquqbuzarliklar profilaktikasi uchun xizmat qiluvchi, eng samarali metodlarni tatbiq qilish orqali jinoyatchilikning oldini olish uchun keskin harakatlarni amalga oshirish kerakligi haqida fikr yuritilgan. O‘zbekistonda amalda bo‘lgan qonunlarga o‘zgartirish kiritish bo‘yicha takliflar bildirilgan. Jinoyatchilik darajasi haqida o‘rganish ishlari olib borilgan va ularning natijasi batafsil yoritilgan. Xulosa qismida jinoyatchilikka qarshi kurashish samaradorligini oshirish uchun zarur taklif va tavsiyalar berilgan.
jinoyatchilik, profilaktika, huquqbuzarlik, mahalla, huquqni muhofaza qiluvchi organlar, qonunchilik, xavfsizlik, jamiyat
TRANSPORT INFRATUZILMASI LOYIHALARIDA KORRUPSIYAGA QARSHI SAMARALI CHORALARNING XALQARO TAJRIBASI: TAHLIL VA TAVSIYALAR
Mazkur maqola yoʻl-transport infratuzilmasi loyihalarida korrupsiyaga qarshi kurashishning xalqaro tajribasi, amalga oshirilgan ishlarning samarali choralari tahliliga bagʻishlangan. Xalqaro tajriba shuni koʻrsatmoqdaki, korrupsiyaga qarshi samarali mexanizmlar – ochiq tender tizimlari, fuqarolik jamiyati nazorati, xalqaro monitoring organlari va javobgarlik mexanizmlari – infratuzilma loyihalarining samaradorligi va sifatini oshirishda muhim vositadir. Bunday tajribalarni oʻrganish va milliy amaliyotga tatbiq etish Oʻzbekiston kabi rivojlanayotgan davlatlar uchun dolzarb vazifalardan biridir. 2022–2024-yillarda Oʻzbekistondagi yoʻl-qurilish sohasida tender jarayonlarida aniqlangan qoidabuzarliklar, davlat xaridlarida shaffoflik yetishmasligi, moliyaviy mablagʻlarni suiisteʼmol qilish holatlari va ularning iqtisodiy hamda ijtimoiy oqibatlari tavsifiy tahlil usulida koʻrib chiqildi. Xalqaro tajribadan Jahon banki, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti, BMTning Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi va Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki tavsiyalari oʻrganildi. Shuningdek, Ukrainadagi “ProZorro”, Janubiy Koreyadagi KONEPS (Korea ON‑line E‑Procurement System), Turkiyadagi EKAP (Electronic Public Procurement Platform) kabi elektron xarid tizimlarining ochiqlik, raqamli integratsiya va hisobdorlikni taʼminlashdagi afzalliklari tahlil qilindi. Muallif milliy qonunchilikni xalqaro standartlar bilan uygʻunlashtirish, elektron tender platformalarini rivojlantirish, mustaqil monitoring organlarini kuchaytirish va fuqarolik jamiyati institutlarini jalb etish orqali korrupsiyaga qarshi kurashish samaradorligini oshirish boʻyicha aniq takliflarini ilgari surgan.
transport infratuzilmasi, korrupsiyaga qarshi kurashish, davlat xaridlari, xalqaro tajriba, elektron tender tizimi, shaffoflik
JAZONI O‘TASHDAN MUDDATIDAN ILGARI SHARTLI OZOD QILISH INSTITUTINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
Jamiyatda liberal munosabatlar keng qamrovli ahamiyat kasb etishi inson huquq va erkinliklari hamda jinoiy odil sudlov tizimini yanada takomillashtirishni taqozo etadi. Ayniqsa, jazoni o‘tashga hukm qilingan shaxsning tuzalish yo‘liga o‘tganligini maqsadli baholash, shaxsga nisbatan qo‘llanilgan jazoning sifati va samaradorligini oshirishni taqozo qilmoqda. Shu jumladan, mahkumni jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish institutini qo‘llashga oid qonunchilik va huquqni qo‘llash amaliyotini yanada takomillashtirish masalalarini tadqiq etish bugungi kundagi dolzarb masalalardan hisoblanadi. Garchi, jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish jinoyat huquqining rag‘batlantiruvchi normasi hisoblansa-da, ushbu institutni qo‘llash kutilgan samara berishi bahsli muhokamalarni keltirib chiqaradi. Maqolada muallif tomonidan tadqiqotchi olimlarning jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilishga oid turli qarashlari va ilmiy-nazariy ta’riflar berilgan bo‘lib, ushbu tadqiqot natijalari bugungi kun nuqtayi nazaridan tahlil qilingan, amaldagi qonunchilik va huquqni qo‘llash amaliyotiga muvofiqligi o‘rganilgan. Shuningdek, bugungi kun jinoyat qonunchiligida jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish instituti qo‘llashga oid ilmiy-nazariy qarashlar tahlil qilingan. Bu borada qonunchilik va sud amaliyotini o‘rganish natijasiga ko‘ra, jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish institutini takomillashtirishning ilmiy-nazariy va huquqiy yechimlarini ishlab chiqishga qaratilgan takliflar ilgari surilgan.
jazo, sud, hukm, jinoyat, jazoni ijro etish, jazodan ozod qilish, mahkum, adolat, insonparvarlik, shartli ozod qilish, tuzalish, xulq-atvor
KIBERJINOYATLARNING TURLARI VA ULARNING OʻZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Ushbu maqolada kiberjinoyatlar, ularning turlari, kelib chiqishi va rivojlanish tarixi haqida maʼlumotlar berilgan. Avvalo, kiberjinoyat deganda qanday jinoyatlar tushunilishi, ularning tasnifi va xususiyatlari talqin qilingan. Bundan tashqari, zamonaviy raqamli dunyoda kiberjinoyatlarning oʻsish sabablari va unga qarshi kurashish uchun koʻriladigan chora-tadbirlar muhokama qilindi. Kiberjinoyatlarning sodir etilishi sabablari, ularga zamin yaratayotgan xavfsizlik tizimidagi boʻshliqlar, kiberjinoyatlar uchun javobgarlik masalasi, shuningdek, bu boradagi ishlarning hozirgi holati muhokama qilindi. Maqolada, shuningdek, nusxa olish metodidan foydalanilgan. Yaʼni kiberjinoyatlar bilan bogʻliq maʼlumotlar, kiberjinoyatlar sodir etilgan holatlar, ularni aniqlash va tergov qilish, javobgarlik choralarini belgilash kabi masalalar xorijiy davlatlar tajribasidan kelib chiqib oʻrganilgan. Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishda hamkorlik va axborot almashish hal qiluvchi ahamiyatga ega. Kiberjinoyatlarni tergov qilish usullari raqamli dalillarni toʻplash, tarmoq faolligini tahlil qilish, kriminalistik tahlil, shaxsiy maʼlumotlarni tekshirish va ekspertlar bilan hamkorlikni oʻz ichiga oladi. Bu usullar jinoyatlarni aniqlash va ularning oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, joriy vaziyatni yaxshilash, kiberjinoyatchilikning oldini olish va buning uchun javobgarlikni belgilashga qaratilgan qonunchilik boʻyicha takliflar kiritildi.
kiberjinoyat, internet firibgarligi, shaxsiy maʼlumotlar, kiberhujumlar, xakerlik, virus, zararli dasturlar
Ushbu maqola oiladagi zoʻravonlik, kelishmovchiliklar, ularning sabablari, obyektiv salbiy jihatlari hamda oldini olish yoʻllariga bagʻishlangan. Maqolada inson tajovuzkorligining psixologik mexanizmlari, jumladan, Zigmund Freydning tajovuzkorlik quvvati konsepsiyasi, Freyd izdoshlarining tajovuzkorlikning psixologik nazariyasi, Yel universiteti tadqiqot guruhi (Miller, Maurer, Sire va boshqalar) tomonidan ishlab chiqilgan va koʻplab yangi tadqiqotlarni oʻz ichiga olgan tajovuz frustrasiyasi doktrinasi, coercive power nazariyalari alohida oʻrganilgan. Ushbu nazariyada inson zoʻravonligi va tajovuzkorligi paydo boʻlishining barcha (shaxslar oʻrtasidagi, davlatlar oʻrtasidagi) koʻrinishlari tushuntirib berilib, mazkur nazariyaning mohiyati oddiy: jismoniy zoʻravonlik (majburlash kuchi)dan istalgan natijaga erishishning barcha boshqa usullari (masalan, ishontirish kuchi) foyda bermaganida (yoki mavjud boʻlmaganida) vosita sifatida foydalanilishi, umuman, zoʻravonlik yoki zoʻrlik biron-bir shaxsga nisbatan jismoniy kuch ishlatish, majburlash orqali taʼsir koʻrsatish ekanligi tadqiq etilgan. Muallif oiladagi zoʻravonlik asosini tashkil etuvchi jinoyatlar sabablarini oʻrganish kriminologlar oldida turgan muhim vazifa ekanini, garchi ushbu ijtimoiy hodisa asosiy determinantlarining kriminologik tavsifi uni toʻliq bartaraf etishga qodir boʻlmasa-da, xavfsiz darajagacha kamaytirish uchun zarur boʻlgan choralarni aniqlash imkonini berishini taʼkidlaydi. Shuningdek, oilada zoʻrlik ishlatib sodir etiladigan jinoyatlar subyektlarida jamiyatga qarshi xulq-atvorning paydo boʻlishi va rivojlanishiga qator shart-sharoitlar taʼsir koʻrsatishi, shaxsga oid determinantlarga ijtimoiy, ruhiy, biologik va boshqa koʻp qirrali hamda keng qamrovli omillar kiritilishini ilmiy asoslab beradi. Xulosada esa bu borada oʻz takliflarini keltiradi.
oiladagi zoʻravonlik, oiladagi kelishmovchiliklar, oiladagi zoʻravonlik sabablari, oiladagi zoʻravonlikning oldini olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA ISHGA QABUL QILISH JARAYONIGA KORRUPSIYANING SALBIY TA’SIRI
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida ishga qabul qilish jarayonida kuzatiladigan korrupsiyaning salbiy ta’sirlari batafsil yoritilgan. Xususan, korrupsiyaning mehnat bozori, ijtimoiy adolat tamoyillari va iqtisodiy rivojlanishga zararli ta’siri atroflicha tahlil qilingan. Ishga qabul qilish jarayonida korrupsiya sodir etilganda, malakasiz xodimlarning yollanishi yuzaga keladi. Bu esa ish unumdorligining pasayishiga olib kelib, davlat tashkilotlari faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Natijada jamiyatda adolatsizlik va norozilik darajasi oshadi. Korrupsiya davlat va xalq o‘rtasidagi ishonchning suiiste’mol bo‘lishiga sabab bo‘ladi hamda davlat tashkilotlari obro‘siga putur yetkazadi. O‘zbekiston Respublikasida davlat organlari va tashkilotlari faoliyatida ochiqlik, oshkoralik va shaffoflikni ta’minlash hamda mansabdor shaxslarning aholi oldidagi hisobdorligini kuchaytirish orqali davlat boshqaruvida samarali va ta’sirchan jamoatchilik nazoratini yo‘lga qo‘yish uchun zarur sharoitlar yaratilmoqda. Mazkur maqolada korrupsiyaning oldini olish uchun qonunchilikni kuchaytirish, ochiqlik va shaffoflikni ta’minlash, axborot texnologiyalaridan foydalanish orqali nazoratni kuchaytirish kabi choralar taklif etiladi. Ushbu chora-tadbirlar natijasida O‘zbekistonda ishga qabul qilish jarayonida korrupsiyani kamaytirish va tizimni yanada adolatli qilishga erishiladi. Shuningdek, maqolada respublikamizda korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida amalga oshirilgan ishlar, ushbu sohadagi davlatimiz siyosati hamda korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi davlatimiz qonunchiligi va xalqaro qonun hujjatlari o‘rganilgan.
ishga qabul qilish, jamiyat, korrupsiya, korrupsiyaga qarshi kurashish, konvensiya, normativ-huquqiy hujjatlar, jamoatchilik nazorati, fuqarolik jamiyati institutlari
OʻZBEK DAVLATCHILIGI TARIXIDA KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHISH ETYUDLARI: AMIR TEMURNING KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHISH SIYOSATI
Tarixiy manbalarni oʻrganish shuni koʻrsatadiki, korrupsiya tarixi aslida davlatchilik tarixidan kam emas, bundan tashqari, u har qanday davlatda mavjud boʻlgan. Mamlakatimizda korrupsiya qarshi kurash XXI asrga kelib Oʻzbekistonda davlat siyosati darajasiga koʻtarildi. Shu bilan bir qatorda, oʻzbek davlatchiligi tarixida korrupsiyaga qarshi kurash deyarli oʻrganilmagan boʻlsa ham, korrupsiyaviy jinoyatlarning alohida turlari darajasida javobgarliklar belgilangan. Jumladan, qadimgi Turon, Turkiston, Movarounnahrda yozilgan huquqiy asarlar va ular asosida tuzilgan hujjatlarda bir qancha huquqbuzarliklar singari poraxoʻrlik qattiq qoralangan va bunday xatti-harakatlar sodir qilgan shaxslarga nisbatan qattiq jazo choralari qoʻllash belgilangan. Mazkur maqolada Amir Temurning korrupsiya va poraxoʻrlikka qarshi kurashish siyosati yoritilgan. Bu borada “Temur tuzuklari” bilan bir qatorda Sharafiddin Ali Yazdiy, Nizomiddin Shomiy, Ibn Arabshoh, Abdurazzoq Samarqandiy, Davlatshoh Samarqandiy, zamonaviy olimlardan fransuz temurshunosi professor L. Keren, akademiklar Boʻriboy Ahmedov, Ibrohim Moʻminov, Akmal Saidov, Azamat Ziyo, Oʻzbekiston Respublikasi fan arboblari, professorlar Temur Shirinov, Halim Boboyev, professor Shohistaxon Oʻljayeva va boshqa olimlarning temuriylar tarixiga yoki mavzuni ochib berishga xizmat qiladigan asarlari, ilmiy tadqiqot ishlari oʻrganilib, Amir Temurning davlatda korrupsiyaga qarshi kurashishda olib borgan huquqiy tadbirlari tahlil qilingan.
“Temur tuzuklari”, tuzuk, toʻra, arzbegi, qozi, qozi askar, devonbegi, korrupsiya, poraxoʻrlik, mansabni suiisteʼmol qilish, talon-toroj, jazo
KORRUPSIYAGА OID HUQUQBUZАRLIK HАQIDА XАBАR BERGАN SHАXSLАRNING HUQUQLАRINI BELGILАSH ISTIQBOLLАRI
Ushbu maqola Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 27-noyabrdagi PF–200-son “Korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish hamda davlat organlari va tashkilotlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazorati tizimi samaradorligini oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoni bilan tasdiqlangan korrupsiyaga qarshi kurashish boʻyicha 2023–2024-yillarga moʻljallangan davlat dasturi 3-bandida korrupsiyaga oid xabarlar bilan ishlash tizimini takomillashtirish yuzasidan belgilangan chora-tadbirlardan kelib chiqib, korrupsiyaga oid xabarlar bilan ishlash tizimini takomillashtirish yuzasidan korrupsiyaviy huquqbuzarliklar haqida xabar bergan shaxslarning asosiy, jumladan, xabar bergan shaxslarning himoya qiluvchi vakolatli davlat organlaridan shaxsiy va mulkiy xavfsizligini taʼminlashni talab qilish, qo‘llangan xavfsizlik choralarining qo‘llanish tartibi va ularning xususiyati haqida maʼlumot olish, oshkor qilingan maʼlumot manbasi sir saqlanishini talab qilish, yaqin qarindoshlariga nisbatan himoya choralarini qoʻllash yuzasidan murojaat qilish singari huquqlarini belgilash va ularni ro‘yobga chiqarish istiqbollari tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada korrupsiyaga oid huquqbuzarliklar haqida xabar bergan shaxslarga birlamchi beg‘araz yuridik yordam hamda bepul psixologik yordam ko‘rsatish, xabar berganlik natijasida o‘ziga yetkazilgan moddiy va maʼnaviy zararni undirish maqsadida davlat boji to‘lamasdan sudga murojaat qilishda davlat kafolatini taqdim etish yo‘nalishlari xorijiy davlatlar qonunchiligida mazkur tajribaning normalarda mustahkamlanishi hamda qo‘llanishi kabi masalalar oʻrganilgan.
xabar bergan shaxslar, korrupsiyaga qarshi kurashish, yuridik yordam, psixologik ko‘mak, davlat kafolati, maʼnaviy zarar, murojaat, shaxsiy xavfsizlik
DAVLAT XIZMATLARI TIZIMINI RIVOJLANTIRISH KORRUPSIYA VA BYUROKRATIYAGA TAʼSIRCHAN CHORA SIFATIDA
Maʼmuriy tartib-taomillar, davlat xizmatlarini koʻrsatish jarayonlari, umuman, davlat va fuqarolar oʻrtasidagi munosabatlar korrupsiyaga olib kelishi mumkin boʻlgan sohalardir. Oʻzbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashish boʻyicha amalga oshirilayotgan islohotlar va qabul qilingan qonunchilik hujjatlarida bu omil hisobga olingan. Yaʼni korrupsiya xavfini minimallashtirish, jarayonlarda inson omilini kamaytirishga jiddiy eʼtibor qaratilmoqda. Maqolada muallif maʼmuriy ish yuritishda byurokratiyani kamaytirish orqali davlat sektorida korrupsiyaga qarshi kurashish masalalari qanday hal qilinayotganini oʻrgandi. Tadqiqot davomida bu borada ortiqcha va eskirgan tartib-taomillarni qisqartirish, davlat xizmatlarini koʻrsatishni soddalashtirish boʻyicha bajarilgan ishlar koʻrib chiqildi. Davlat va aholi, biznes oʻrtasidagi munosabatlarni tartibga solish boʻyicha qabul qilingan qonunlar, davlat xizmatlarini koʻrsatishni yengillashtirgan usullar, natijada tejalayotgan resurslar tahlil qilindi. Xususan, davlat xizmatlarini koʻrsatishga vakolatli organ Adliya vazirligining taqdim etilayotgan xizmatlar sifatini oshirish borasidagi ishlari alohida qayd etildi. Xulosada davlat xizmatlari koʻrsatish sohasini yanada takomillashtirishga oid takliflar berildi.
davlat xizmatlari, byurokratiya, korrupsiya, maʼmuriy tartib-taomil, eksterritorial tamoyil, onlayn xizmat, kompozit, proaktiv xizmatlar