Kriminologiya va jinoiy odil sudlov Tashkil etilgan yili: 2021-yil 18-mart Tili: o‘zbek, rus va ingliz tillari Davriyligi: bir yilda 4 marotaba ISSN: 2181-2179 Veb-sayti: https://ccj.tsul.uz/ Jurnal 2023-yil sentabr oyida Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) tomonidan yuridik fanlar bo‘yicha falsafa doktori (PhD) va fan doktori (DSc) dissertatsiyalari natijalarini chop etish tavsiya etilgan nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan. Har bir maqolaga DOI raqami beriladi (Crossref). Maqolalar annotatsiya, kalit so‘zlar, kirish, asosiy qism va xulosa kabi tarkibiy qismlardan iborat bo‘ladi. Adabiyotlar APA usulida rasmiylashtiriladi. Jurnalda maqolalar Turnitin dasturi orqali antiplagiatga tekshiriladi va anonim ekspertiza (double-blind peer review)dan o‘tkaziladi. Maqolalar https://e-researcher.uz/ platformasi orqali qabul qilinadi.
EKSPERT TEKSHIRUVI UCHUN NAMUNALAR OLISHDA SHAXSNING HUQUQLARI VA QONUNIY MANFAATLARINI TAʼMINLASH
Maqolada Oʻzbekiston Respublikasi jinoyat protsessi doirasida ekspert tekshiruvini oʻtkazish uchun namunalar olishda shaxsning huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini taʼminlashning huquqiy va protsessual jihatlari koʻrib chiqildi. Mavzuning dolzarbligi jinoiy odil sudlov manfaatlari va fuqarolarning Konstitutsiyada kafolatlangan huquqlari, jumladan, shaxs daxlsizligi, asossiz aralashuvdan himoyalanish hamda sud himoyasi huquqi oʻrtasidagi muvozanatni saqlash zarurati bilan belgilanadi. Qonuniylik, mutanosiblik va inson qadr-qimmatini kamsitishga yoʻl qoʻymaslik tamoyillarini hisobga olgan holda tadqiqotda namunalar olish tartibi tahlil qilindi. Jumladan, tanlash asoslari, tartibi va ruxsat etilgan usullarini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar koʻrib chiqildi. Shaxsning roziligini olish zarurati, himoyachi ishtirokini taʼminlash, shuningdek, majburiy namuna olishda sud nazoratini amalga oshirish bilan bogʻliq huquqiy tartibga solishning muammoli jihatlariga alohida eʼtibor qaratildi. Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi hamda Rossiya Federatsiyasi, Estoniya, Germaniya, Qozogʻiston Respublikasi va Qirgʻiziston Respublikasi huquqiy tizimlarining qiyosiy-huquqiy tahlili tadqiqotning muhim qismi hisoblanadi. Taqqoslash orqali namunalar olish tartibini belgilash, shaxs huquqlarini himoya qilish darajasi va qonuniylikka rioya etilishini nazorat qilish mexanizmlaridagi ham umumiy, ham sezilarli farqlarni aniqlash imkoni tug‘ildi. Tahlillar asosida Oʻzbekistonda shaxs huquqlarining kafolatlarini mustahkamlash va jinoyat sudlov ishlarini yuritish samaradorligini oshirish maqsadida milliy qonunchilikni takomillashtirish boʻyicha takliflar ishlab chiqildi.
jinoyat protsessi, ekspertiza, namunalar, ekspert tekshiruvi, sud ishlarini yuritish, huquqlar, shaxs, odil sudlov, majburiy namuna olish, sud nazorati, daxlsizlik
AYBLOV TUSHUNCHASINING DA’VO VA JINOIY TA’QIB TUSHUNCHALARI BILAN O‘ZARO NISBATI
Maqolada jinoyat-protsessual huquq nazariyasidagi “ayblov” tushunchasining “da’vo” va “jinoiy ta’qib” tushunchalari bilan o‘zaro nisbati, ularning huquqiy tabiati va amaliyotdagi ifodasi ilmiy-nazariy hamda amaliy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotning predmeti ayblov institutining mohiyati va uning da’vo, jinoiy ta’qib bilan bog‘liq jihatlari hisoblanib, maqsad ushbu kategoriyalarning chegaralarini belgilash va ularning jinoyat-protsessual huquqdagi o‘rnini aniqlashdan iboratdir. Mavzuning dolzarbligi shundaki, milliy qonunchilikda “da’vo” yoki “jinoiy ta’qib” atamalari qo‘llanilmasdan, uning o‘rnida “ayblov” tushunchasi ishlatilishi huquqiy noaniqliklarga va ayblov mazmunining sun’iy ravishda kengayishiga sabab bo‘lmoqda. Tadqiqot natijalari ayblov institutining jinoiy ta’qib bilan uzviy bog‘liqligini, shu bilan birga, ularning mustaqil protsessual kategoriyalar sifatida farqlanishi zarurligini, shuningdek, ayrim hollarda ayblov fuqarolik protsessidagi da’vo instituti bilan o‘xshashlik kasb etsa-da, ommaviy va xususiy-ommaviy ayblov turlarida davlat manfaatlari ustuvor ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Olingan ilmiy natijalar jinoyat-protsessual qonunchilikni takomillashtirish, ayblov va jinoiy ta’qib institutlari o‘rtasidagi huquqiy chegaralarni aniqlashtirish hamda shaxsning protsessual huquqlarini kafolatlash amaliyotida qo‘llanilishi mumkin.
jinoyat-protsessual huquq, jinoiy ta’qib, ayblov, protsessual kafolat, xususiy ayblov, ommaviy ayblov, da’vo
IQTISODIY JINOYATLARNI TERGOV QILISH DAVOMIDA BAHOLASH XIZMATIDAN FOYDALANISH ASOSLARI
Mazkur maqolada Oʻzbekiston Respublikasida iqtisodiy jinoyatlar sonining ortib borayotgani munosabati bilan ushbu toifadagi jinoyatlar yuzasidan olib boriladigan dastlabki tergov jarayonida baholash xizmatlaridan foydalanishning huquqiy va amaliy asoslari yoritilgan. Xususan, davlat mulkini oʻzlashtirish yoki rastrata yoʻli bilan talon-taroj qilish, bojxona qonunchiligini buzish, soliq majburiyatlaridan boʻyin tovlash, noqonuniy tamaki va alkogol mahsulotlari savdosi, noqonuniy dori vositalari aylanmasi hamda jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirish kabi iqtisodiyot va tadbirkorlik sohasidagi jinoyatlarni tergov qilish jarayonida jinoyat sodir etishda foydalanilgan mol-mulk va jinoyat natijasida orttirilgan daromadlarning haqiqiy qiymatini aniqlash maqsadida baholash oʻtkazish hamda baholash hisobotini jinoyat ishi boʻyicha dalil sifatida eʼtirof etish masalalari tahlil qilingan. Iqtisodiy jinoyatlar oqibatida yetkaziladigan moliyaviy zarar hajmini inobatga olgan holda byudjet xavfsizligini taʼminlashda baholash institutining muhim ahamiyatga egaligi asoslab berilgan. Shu munosabat bilan mazkur jinoyatlar boʻyicha olib boriladigan dastlabki tergov jarayonida dalillash tizimida baholash institutiga alohida va chuqur eʼtibor qaratish zarurligi taʼkidlangan. Shuningdek, maqolada iqtisodiy jinoyatlarni dalillash jarayonida baholash institutining oʻrni va ahamiyatini aniqlash maqsadida xorijiy olimlarning ilmiy tadqiqotlari, baholash sohasiga oid milliy hamda xorijiy qonunchilik normalari tahlil qilingan hamda huquqni qoʻllash amaliyotida uchraydigan holatlar misol tariqasida keltirilgan.
iqtisodiy xavfsizlik, baholash, iqtisodiy jinoyatlar, byudjet
KIBERJOSUSLIK TUSHUNCHASI VA UNING OBYEKTIGA OID AYRIM MULOHAZALAR
Ushbu maqolada muallif tomonidan bugungi kunda oʻta jiddiy xavf tugʻdiradigan kiberjinoyat – kiberjosuslik tushunchasi va uning obyektiga oid ayrim mulohazalar berilgan, jumladan, ushbu masalada yuridik fanda mavjud fikrlar, gʻoyalar, konsepsiyalar, ilmiy munozaralar atroflicha koʻrib chiqilgan. Muallif ushbu ilmiy fikr va qarashlar, muhokamalarga asoslangan holda milliy qonunchilikda hozirgi kunda kiberjosuslikni sodir etish obyekti – maxfiy ma’lumotlar va tijorat siriga daxl qilish uchun munosib yuridik javobgarlik choralari belgilanmaganligi, ayni chogʻda rivojlangan xorijiy mamlakatlar fan va amaliyotida, maxsus qonunlarida kiberjosuslik javobgarligiga oid huquqiy qoidalar shakllantirilgani, shu bois ushbu oʻziga xos jinoiy qilmish yuzasidan javobgarlikni belgilashda jahon amaliyotida allaqachon shakllanib ulgurgan bir qator shartlarni inobatga olish zarur degan xulosaga kelgan. Buning uchun muallif tomonidan milliy jinoyat qonun hujjatlariga tegishli qoʻshimcha va oʻzgartishlar kiritish yuzasidan taklif berilgan.
josuslik, davlat manfaati, iqtisodiy soha, kompyuter axboroti, maxfiylik, iqtisodiy sir
UMUMIY NAZORAT PROKURATURA ORGANLARI FAOLIYATINING UNIVERSAL YO‘NALISHI SIFATIDA: NAZARIY-HUQUQIY TAHLIL
Ushbu maqolada qonun ustuvorligi va konstitutsiyaviy qonuniylikni ta’minlash mexanizmida tizim hosil qiluvchi funksiyani bajaruvchi prokuratura organlari faoliyatining universal yo‘nalishi sifatida umumiy nazorat fenomeni tadqiq etilgan. Nazariy-huquqiy tahlil asosida umumiy nazoratning mohiyati, maqsadi va amalga oshirish chegaralari ochib berilgan, uning tarkibiy elementlari va prokuror faoliyatining boshqa shakllari bilan o‘zaro bog‘liqligi ko‘rib chiqilgan. Ushbu yo‘nalishning universalligi davlat nazoratini talab qiladigan ijtimoiy munosabatlarning barcha sohalarini qamrab olish, shuningdek, prokuraturaning nazorat ostidagi subyektlarning idoraviy bo‘ysunishidan qat’i nazar, qonun buzilishlariga tezkor munosabat bildirish qobiliyatidan iborat ekanligi ko‘rsatilgan. Maqolada umumiy nazorat qonun buzilishlarini aniqlash, ularga chek qo‘yish va ularning oldini olishga, fuqarolarning buzilgan huquqlarini tiklashga hamda qonun hujjatlarining bir xilda qo‘llanishini ta’minlashga qaratilgan huquqiy faoliyatning alohida turi ekanligi asoslantirilgan. Bundan tashqari, umumiy nazorat huquqiy davlat mexanizmining muhim elementi sifatida jamoatchilik nazorati tizimida integratsiyalovchi funksiyani bajaradi. Shu bilan birga, ushbu yo‘nalish faoliyatining muammoli jihatlari – normativ tarqoqlik, prokurorlarga yuqori yuklama, nazorat funksiyalarining takrorlanishi va nazorat faoliyati samaradorligining yetarlicha baholanmasligi aniqlandi. Muallif umumiy nazorat tushunchasini yanada doktrinal tizimlashtirish va uni amalga oshirishning huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish zarur, degan xulosaga keladi.
umumiy nazorat, predmet, ijro, yo‘nalish, vazifalar, muvofiqlik
HUQUQBUZARLIKLAR PROFILAKTIKASI, JINOYATCHILIKNING OLDINI OLISH VA UNGA QARSHI SAMARALI KURASHISH USULLARI
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida jinoyatchilikning oldini olish va unga qarshi samarali kurashish masalalari yoritilgan. Mavzuning dolzarbligi jinoyatlarning shakli va tusining murakkablashib borayotgani, ularning oldini olish uchun zamonaviy, tizimli va barqaror yondashuvlar talab qilinayotgani bilan belgilanadi. Maqolada huquqbuzarliklar profilaktikasi to‘g‘risidagi qonunchilik, davlat siyosati, ijtimoiy institutlar va huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyati, xalqaro tajriba va ularni O‘zbekiston sharoitiga tatbiq etish imkoniyatlari tahlil qilingan. Tadqiqotda statistik ma’lumotlar, qonunchilik hujjatlari, ijtimoiy so‘rovlar natijalari va grafiklar asosida xulosalar chiqarilgan. Bir qator huquqshunos olimlarning maqolalari va tajribalari o‘rganilib, O‘zbekistonda huquqbuzarliklar profilaktikasi uchun xizmat qiluvchi, eng samarali metodlarni tatbiq qilish orqali jinoyatchilikning oldini olish uchun keskin harakatlarni amalga oshirish kerakligi haqida fikr yuritilgan. O‘zbekistonda amalda bo‘lgan qonunlarga o‘zgartirish kiritish bo‘yicha takliflar bildirilgan. Jinoyatchilik darajasi haqida o‘rganish ishlari olib borilgan va ularning natijasi batafsil yoritilgan. Xulosa qismida jinoyatchilikka qarshi kurashish samaradorligini oshirish uchun zarur taklif va tavsiyalar berilgan.
jinoyatchilik, profilaktika, huquqbuzarlik, mahalla, huquqni muhofaza qiluvchi organlar, qonunchilik, xavfsizlik, jamiyat
TRANSPORT INFRATUZILMASI LOYIHALARIDA KORRUPSIYAGA QARSHI SAMARALI CHORALARNING XALQARO TAJRIBASI: TAHLIL VA TAVSIYALAR
Mazkur maqola yoʻl-transport infratuzilmasi loyihalarida korrupsiyaga qarshi kurashishning xalqaro tajribasi, amalga oshirilgan ishlarning samarali choralari tahliliga bagʻishlangan. Xalqaro tajriba shuni koʻrsatmoqdaki, korrupsiyaga qarshi samarali mexanizmlar – ochiq tender tizimlari, fuqarolik jamiyati nazorati, xalqaro monitoring organlari va javobgarlik mexanizmlari – infratuzilma loyihalarining samaradorligi va sifatini oshirishda muhim vositadir. Bunday tajribalarni oʻrganish va milliy amaliyotga tatbiq etish Oʻzbekiston kabi rivojlanayotgan davlatlar uchun dolzarb vazifalardan biridir. 2022–2024-yillarda Oʻzbekistondagi yoʻl-qurilish sohasida tender jarayonlarida aniqlangan qoidabuzarliklar, davlat xaridlarida shaffoflik yetishmasligi, moliyaviy mablagʻlarni suiisteʼmol qilish holatlari va ularning iqtisodiy hamda ijtimoiy oqibatlari tavsifiy tahlil usulida koʻrib chiqildi. Xalqaro tajribadan Jahon banki, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti, BMTning Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi va Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki tavsiyalari oʻrganildi. Shuningdek, Ukrainadagi “ProZorro”, Janubiy Koreyadagi KONEPS (Korea ON‑line E‑Procurement System), Turkiyadagi EKAP (Electronic Public Procurement Platform) kabi elektron xarid tizimlarining ochiqlik, raqamli integratsiya va hisobdorlikni taʼminlashdagi afzalliklari tahlil qilindi. Muallif milliy qonunchilikni xalqaro standartlar bilan uygʻunlashtirish, elektron tender platformalarini rivojlantirish, mustaqil monitoring organlarini kuchaytirish va fuqarolik jamiyati institutlarini jalb etish orqali korrupsiyaga qarshi kurashish samaradorligini oshirish boʻyicha aniq takliflarini ilgari surgan.
transport infratuzilmasi, korrupsiyaga qarshi kurashish, davlat xaridlari, xalqaro tajriba, elektron tender tizimi, shaffoflik
JAZONI O‘TASHDAN MUDDATIDAN ILGARI SHARTLI OZOD QILISH INSTITUTINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
Jamiyatda liberal munosabatlar keng qamrovli ahamiyat kasb etishi inson huquq va erkinliklari hamda jinoiy odil sudlov tizimini yanada takomillashtirishni taqozo etadi. Ayniqsa, jazoni o‘tashga hukm qilingan shaxsning tuzalish yo‘liga o‘tganligini maqsadli baholash, shaxsga nisbatan qo‘llanilgan jazoning sifati va samaradorligini oshirishni taqozo qilmoqda. Shu jumladan, mahkumni jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish institutini qo‘llashga oid qonunchilik va huquqni qo‘llash amaliyotini yanada takomillashtirish masalalarini tadqiq etish bugungi kundagi dolzarb masalalardan hisoblanadi. Garchi, jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish jinoyat huquqining rag‘batlantiruvchi normasi hisoblansa-da, ushbu institutni qo‘llash kutilgan samara berishi bahsli muhokamalarni keltirib chiqaradi. Maqolada muallif tomonidan tadqiqotchi olimlarning jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilishga oid turli qarashlari va ilmiy-nazariy ta’riflar berilgan bo‘lib, ushbu tadqiqot natijalari bugungi kun nuqtayi nazaridan tahlil qilingan, amaldagi qonunchilik va huquqni qo‘llash amaliyotiga muvofiqligi o‘rganilgan. Shuningdek, bugungi kun jinoyat qonunchiligida jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish instituti qo‘llashga oid ilmiy-nazariy qarashlar tahlil qilingan. Bu borada qonunchilik va sud amaliyotini o‘rganish natijasiga ko‘ra, jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish institutini takomillashtirishning ilmiy-nazariy va huquqiy yechimlarini ishlab chiqishga qaratilgan takliflar ilgari surilgan.
jazo, sud, hukm, jinoyat, jazoni ijro etish, jazodan ozod qilish, mahkum, adolat, insonparvarlik, shartli ozod qilish, tuzalish, xulq-atvor
KIBERJINOYATLARNING TURLARI VA ULARNING OʻZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Ushbu maqolada kiberjinoyatlar, ularning turlari, kelib chiqishi va rivojlanish tarixi haqida maʼlumotlar berilgan. Avvalo, kiberjinoyat deganda qanday jinoyatlar tushunilishi, ularning tasnifi va xususiyatlari talqin qilingan. Bundan tashqari, zamonaviy raqamli dunyoda kiberjinoyatlarning oʻsish sabablari va unga qarshi kurashish uchun koʻriladigan chora-tadbirlar muhokama qilindi. Kiberjinoyatlarning sodir etilishi sabablari, ularga zamin yaratayotgan xavfsizlik tizimidagi boʻshliqlar, kiberjinoyatlar uchun javobgarlik masalasi, shuningdek, bu boradagi ishlarning hozirgi holati muhokama qilindi. Maqolada, shuningdek, nusxa olish metodidan foydalanilgan. Yaʼni kiberjinoyatlar bilan bogʻliq maʼlumotlar, kiberjinoyatlar sodir etilgan holatlar, ularni aniqlash va tergov qilish, javobgarlik choralarini belgilash kabi masalalar xorijiy davlatlar tajribasidan kelib chiqib oʻrganilgan. Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishda hamkorlik va axborot almashish hal qiluvchi ahamiyatga ega. Kiberjinoyatlarni tergov qilish usullari raqamli dalillarni toʻplash, tarmoq faolligini tahlil qilish, kriminalistik tahlil, shaxsiy maʼlumotlarni tekshirish va ekspertlar bilan hamkorlikni oʻz ichiga oladi. Bu usullar jinoyatlarni aniqlash va ularning oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, joriy vaziyatni yaxshilash, kiberjinoyatchilikning oldini olish va buning uchun javobgarlikni belgilashga qaratilgan qonunchilik boʻyicha takliflar kiritildi.
kiberjinoyat, internet firibgarligi, shaxsiy maʼlumotlar, kiberhujumlar, xakerlik, virus, zararli dasturlar
Ushbu maqola oiladagi zoʻravonlik, kelishmovchiliklar, ularning sabablari, obyektiv salbiy jihatlari hamda oldini olish yoʻllariga bagʻishlangan. Maqolada inson tajovuzkorligining psixologik mexanizmlari, jumladan, Zigmund Freydning tajovuzkorlik quvvati konsepsiyasi, Freyd izdoshlarining tajovuzkorlikning psixologik nazariyasi, Yel universiteti tadqiqot guruhi (Miller, Maurer, Sire va boshqalar) tomonidan ishlab chiqilgan va koʻplab yangi tadqiqotlarni oʻz ichiga olgan tajovuz frustrasiyasi doktrinasi, coercive power nazariyalari alohida oʻrganilgan. Ushbu nazariyada inson zoʻravonligi va tajovuzkorligi paydo boʻlishining barcha (shaxslar oʻrtasidagi, davlatlar oʻrtasidagi) koʻrinishlari tushuntirib berilib, mazkur nazariyaning mohiyati oddiy: jismoniy zoʻravonlik (majburlash kuchi)dan istalgan natijaga erishishning barcha boshqa usullari (masalan, ishontirish kuchi) foyda bermaganida (yoki mavjud boʻlmaganida) vosita sifatida foydalanilishi, umuman, zoʻravonlik yoki zoʻrlik biron-bir shaxsga nisbatan jismoniy kuch ishlatish, majburlash orqali taʼsir koʻrsatish ekanligi tadqiq etilgan. Muallif oiladagi zoʻravonlik asosini tashkil etuvchi jinoyatlar sabablarini oʻrganish kriminologlar oldida turgan muhim vazifa ekanini, garchi ushbu ijtimoiy hodisa asosiy determinantlarining kriminologik tavsifi uni toʻliq bartaraf etishga qodir boʻlmasa-da, xavfsiz darajagacha kamaytirish uchun zarur boʻlgan choralarni aniqlash imkonini berishini taʼkidlaydi. Shuningdek, oilada zoʻrlik ishlatib sodir etiladigan jinoyatlar subyektlarida jamiyatga qarshi xulq-atvorning paydo boʻlishi va rivojlanishiga qator shart-sharoitlar taʼsir koʻrsatishi, shaxsga oid determinantlarga ijtimoiy, ruhiy, biologik va boshqa koʻp qirrali hamda keng qamrovli omillar kiritilishini ilmiy asoslab beradi. Xulosada esa bu borada oʻz takliflarini keltiradi.
oiladagi zoʻravonlik, oiladagi kelishmovchiliklar, oiladagi zoʻravonlik sabablari, oiladagi zoʻravonlikning oldini olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA ISHGA QABUL QILISH JARAYONIGA KORRUPSIYANING SALBIY TA’SIRI
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida ishga qabul qilish jarayonida kuzatiladigan korrupsiyaning salbiy ta’sirlari batafsil yoritilgan. Xususan, korrupsiyaning mehnat bozori, ijtimoiy adolat tamoyillari va iqtisodiy rivojlanishga zararli ta’siri atroflicha tahlil qilingan. Ishga qabul qilish jarayonida korrupsiya sodir etilganda, malakasiz xodimlarning yollanishi yuzaga keladi. Bu esa ish unumdorligining pasayishiga olib kelib, davlat tashkilotlari faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Natijada jamiyatda adolatsizlik va norozilik darajasi oshadi. Korrupsiya davlat va xalq o‘rtasidagi ishonchning suiiste’mol bo‘lishiga sabab bo‘ladi hamda davlat tashkilotlari obro‘siga putur yetkazadi. O‘zbekiston Respublikasida davlat organlari va tashkilotlari faoliyatida ochiqlik, oshkoralik va shaffoflikni ta’minlash hamda mansabdor shaxslarning aholi oldidagi hisobdorligini kuchaytirish orqali davlat boshqaruvida samarali va ta’sirchan jamoatchilik nazoratini yo‘lga qo‘yish uchun zarur sharoitlar yaratilmoqda. Mazkur maqolada korrupsiyaning oldini olish uchun qonunchilikni kuchaytirish, ochiqlik va shaffoflikni ta’minlash, axborot texnologiyalaridan foydalanish orqali nazoratni kuchaytirish kabi choralar taklif etiladi. Ushbu chora-tadbirlar natijasida O‘zbekistonda ishga qabul qilish jarayonida korrupsiyani kamaytirish va tizimni yanada adolatli qilishga erishiladi. Shuningdek, maqolada respublikamizda korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida amalga oshirilgan ishlar, ushbu sohadagi davlatimiz siyosati hamda korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi davlatimiz qonunchiligi va xalqaro qonun hujjatlari o‘rganilgan.
ishga qabul qilish, jamiyat, korrupsiya, korrupsiyaga qarshi kurashish, konvensiya, normativ-huquqiy hujjatlar, jamoatchilik nazorati, fuqarolik jamiyati institutlari
OʻZBEK DAVLATCHILIGI TARIXIDA KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHISH ETYUDLARI: AMIR TEMURNING KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHISH SIYOSATI
Tarixiy manbalarni oʻrganish shuni koʻrsatadiki, korrupsiya tarixi aslida davlatchilik tarixidan kam emas, bundan tashqari, u har qanday davlatda mavjud boʻlgan. Mamlakatimizda korrupsiya qarshi kurash XXI asrga kelib Oʻzbekistonda davlat siyosati darajasiga koʻtarildi. Shu bilan bir qatorda, oʻzbek davlatchiligi tarixida korrupsiyaga qarshi kurash deyarli oʻrganilmagan boʻlsa ham, korrupsiyaviy jinoyatlarning alohida turlari darajasida javobgarliklar belgilangan. Jumladan, qadimgi Turon, Turkiston, Movarounnahrda yozilgan huquqiy asarlar va ular asosida tuzilgan hujjatlarda bir qancha huquqbuzarliklar singari poraxoʻrlik qattiq qoralangan va bunday xatti-harakatlar sodir qilgan shaxslarga nisbatan qattiq jazo choralari qoʻllash belgilangan. Mazkur maqolada Amir Temurning korrupsiya va poraxoʻrlikka qarshi kurashish siyosati yoritilgan. Bu borada “Temur tuzuklari” bilan bir qatorda Sharafiddin Ali Yazdiy, Nizomiddin Shomiy, Ibn Arabshoh, Abdurazzoq Samarqandiy, Davlatshoh Samarqandiy, zamonaviy olimlardan fransuz temurshunosi professor L. Keren, akademiklar Boʻriboy Ahmedov, Ibrohim Moʻminov, Akmal Saidov, Azamat Ziyo, Oʻzbekiston Respublikasi fan arboblari, professorlar Temur Shirinov, Halim Boboyev, professor Shohistaxon Oʻljayeva va boshqa olimlarning temuriylar tarixiga yoki mavzuni ochib berishga xizmat qiladigan asarlari, ilmiy tadqiqot ishlari oʻrganilib, Amir Temurning davlatda korrupsiyaga qarshi kurashishda olib borgan huquqiy tadbirlari tahlil qilingan.
“Temur tuzuklari”, tuzuk, toʻra, arzbegi, qozi, qozi askar, devonbegi, korrupsiya, poraxoʻrlik, mansabni suiisteʼmol qilish, talon-toroj, jazo
KORRUPSIYAGА OID HUQUQBUZАRLIK HАQIDА XАBАR BERGАN SHАXSLАRNING HUQUQLАRINI BELGILАSH ISTIQBOLLАRI
Ushbu maqola Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 27-noyabrdagi PF–200-son “Korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish hamda davlat organlari va tashkilotlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazorati tizimi samaradorligini oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoni bilan tasdiqlangan korrupsiyaga qarshi kurashish boʻyicha 2023–2024-yillarga moʻljallangan davlat dasturi 3-bandida korrupsiyaga oid xabarlar bilan ishlash tizimini takomillashtirish yuzasidan belgilangan chora-tadbirlardan kelib chiqib, korrupsiyaga oid xabarlar bilan ishlash tizimini takomillashtirish yuzasidan korrupsiyaviy huquqbuzarliklar haqida xabar bergan shaxslarning asosiy, jumladan, xabar bergan shaxslarning himoya qiluvchi vakolatli davlat organlaridan shaxsiy va mulkiy xavfsizligini taʼminlashni talab qilish, qo‘llangan xavfsizlik choralarining qo‘llanish tartibi va ularning xususiyati haqida maʼlumot olish, oshkor qilingan maʼlumot manbasi sir saqlanishini talab qilish, yaqin qarindoshlariga nisbatan himoya choralarini qoʻllash yuzasidan murojaat qilish singari huquqlarini belgilash va ularni ro‘yobga chiqarish istiqbollari tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada korrupsiyaga oid huquqbuzarliklar haqida xabar bergan shaxslarga birlamchi beg‘araz yuridik yordam hamda bepul psixologik yordam ko‘rsatish, xabar berganlik natijasida o‘ziga yetkazilgan moddiy va maʼnaviy zararni undirish maqsadida davlat boji to‘lamasdan sudga murojaat qilishda davlat kafolatini taqdim etish yo‘nalishlari xorijiy davlatlar qonunchiligida mazkur tajribaning normalarda mustahkamlanishi hamda qo‘llanishi kabi masalalar oʻrganilgan.
xabar bergan shaxslar, korrupsiyaga qarshi kurashish, yuridik yordam, psixologik ko‘mak, davlat kafolati, maʼnaviy zarar, murojaat, shaxsiy xavfsizlik
DAVLAT XIZMATLARI TIZIMINI RIVOJLANTIRISH KORRUPSIYA VA BYUROKRATIYAGA TAʼSIRCHAN CHORA SIFATIDA
Maʼmuriy tartib-taomillar, davlat xizmatlarini koʻrsatish jarayonlari, umuman, davlat va fuqarolar oʻrtasidagi munosabatlar korrupsiyaga olib kelishi mumkin boʻlgan sohalardir. Oʻzbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashish boʻyicha amalga oshirilayotgan islohotlar va qabul qilingan qonunchilik hujjatlarida bu omil hisobga olingan. Yaʼni korrupsiya xavfini minimallashtirish, jarayonlarda inson omilini kamaytirishga jiddiy eʼtibor qaratilmoqda. Maqolada muallif maʼmuriy ish yuritishda byurokratiyani kamaytirish orqali davlat sektorida korrupsiyaga qarshi kurashish masalalari qanday hal qilinayotganini oʻrgandi. Tadqiqot davomida bu borada ortiqcha va eskirgan tartib-taomillarni qisqartirish, davlat xizmatlarini koʻrsatishni soddalashtirish boʻyicha bajarilgan ishlar koʻrib chiqildi. Davlat va aholi, biznes oʻrtasidagi munosabatlarni tartibga solish boʻyicha qabul qilingan qonunlar, davlat xizmatlarini koʻrsatishni yengillashtirgan usullar, natijada tejalayotgan resurslar tahlil qilindi. Xususan, davlat xizmatlarini koʻrsatishga vakolatli organ Adliya vazirligining taqdim etilayotgan xizmatlar sifatini oshirish borasidagi ishlari alohida qayd etildi. Xulosada davlat xizmatlari koʻrsatish sohasini yanada takomillashtirishga oid takliflar berildi.
davlat xizmatlari, byurokratiya, korrupsiya, maʼmuriy tartib-taomil, eksterritorial tamoyil, onlayn xizmat, kompozit, proaktiv xizmatlar
JAZONI O‘TASHDAN MUDDATIDAN ILGARI SHARTLI OZOD QILISH TUSHUNCHASI VA HUQUQIY AHAMIYATI
Ushbu maqolada jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish tushunchasi keng tahlil qilingan bo‘lib, jazodan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilishning muddatlari, qo‘shimcha talablari va ushbu institutning tub mohiyati bayon etilgan. Shu bilan birga, jinoyat huquqida muddatidan ilgari jazodan shartli ozod qilish tushunchasining ijtimoiy-huquqiy mohiyati, tizimi hamda jazodan muddatidan ilgari shartli ozod qilishni nazarda tutuvchi jinoyat qonuni normalarining rivojlanish tarixiga ham e’tibor qaratilgan. Tadqiqot materiallari asosida bir qator o‘zbek va xorij olimlarining fikr-mulohazalari va qarashlari tahlil qilingan. Bundan tashqari, maqolada ilmiy tadqiqot metodlari sifatida bir qator ilmiy metodologik usullardan foydalanish orqali mavzuning mohiyatini tushuntirishga harakat qilingan. Mavzuni yanada keng tahlil qilish uchun bir qator xorijiy davlatlarning jazodan muddatidan ilgari shartli ozod qilish institutiga taalluqli jinoyat-huquqiy normalari ham atroflicha yoritilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, jazodan muddatidan ilgari shartli ozod qilish institutiga kiritilgan so‘nggi qo‘shimcha va o‘zgartirishlar, statistik ma’lumotlar hamda amaliyot materiallari tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada mavzuga oid xalqaro davlatlarning jinoyat qonunchiligiga tegishli normalariga tayangan holda muallif xulosalari ham bayon qilingan.
jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari ozod qilish, jazo, jazo muddatlari, Jinoyat kodeksi, jazoni ijro etish muassasasi, rejim, javobgarlik, qonun
SOGʻLIQQA QARSHI JINOYATLAR TUSHUNCHASI, MOHIYATI VA TASNIFLANISHI
Mazkur maqolada sogʻliqqa qarshi jinoyatlar tushunchasi, mohiyati va ularning tasniflanishiga doir masalalar tahlil etilgan. Shuningdek, sogʻliq insonga genetik tomondan beriluvchi muhim tabiiy boylik hisoblanishi, u har bir davlat tomonidan jinoiy-huquqiy jihatdan muhofaza qilinishi, uning tushunchasi, mohiyati va tasnifi boʻyicha olimlarning fikrlari oʻrganilgan. Bundan tashqari, maqolada muallifning sogʻliqqa qarshi jinoyatlarga taʼrifi berilgan boʻlib, ushbu jinoyatlar tarkibi moddiy xususiyatga ega ekanligi ta’kidlangan. Shuningdek, sogʻliqqa qarshi jinoyatlar obyektiv tomonining zaruriy belgisi sifatida tahlil etilayotgan jinoyatlar uchun qonunda koʻrsatilgan sogʻliqqa zarar yetkazish turidagi jinoiy oqibatlar va qilmish oʻrtasidagi sababiy bogʻlanishni aniqlash shartligi ham bayon etilgan. Shu bilan bir qatorda, mazkur maqolada muallif sogʻliqqa qarshi jinoyat sifatida badanga shikast yetkazish va uning oʻziga xos mezonlari yuzasidan ham fikrlar berib oʻtgan. Bundan tashqari, maqolada “badanga shikast yetkazish” va “sogʻliqqa shikast yetkazish” tushunchalari haqidagi masalalar bahs-munozaraga sabab boʻlib kelgani, ammo koʻplab yuridik adabiyotlarda “sogʻliqqa shikast yetkazish” emas, balki “badanga shikast yetkazish” tushunchasi keltirib oʻtilgani yuzasidan olimlarning fikrlari ham oʻrganilgan.
badanga shikast yetkazish, javobgarlik, jazo, jinoyat, sogʻliq, shikast yetkazish, inson sogʻligʻi, mezon, obyektiv tomon, zaruriy belgi
JINSIY DAXLSIZLIKKA QARSHI QARATILGAN JINOYATLARDA VOYAGA YETMAGAN JABRLANUVCHILARNING VIKTIMOLOGIK TAVSIFI
Mazkur maqolada jinsiy daxlsizlikka qarshi qaratilgan jinoyatlarda voyaga yetmagan jabrlanuvchilarning viktimologik tavsifiga doir masalalar tahlil etilgan. Voyaga yetmaganlar jinsiy daxlsizligi va erkinligiga qarshi qaratilgan jinoyatlar kriminologik jihatdan oʻrganish va buning viktimologik jihatlari kriminologiyaning tarkibiy qismini tashkil etishi yuzasidan ham fikrlar oʻrganilgan. Shuningdek, voyaga yetmaganlar jinsiy daxlsizligi va erkinligiga qarshi qaratilgan jinoyat sodir qilgan jinoyatchi shaxsiga qonun yoʻli bilan bunday jinoyatning oldini olishning qanday choralari koʻrilishi mumkinligi taʼkidlab oʻtilgan. Voyaga yetmagan shaxslarning hayotiy tajribasi hamda huquqiy ongi yetarli emasligi bu turdagi jinoyatlar latentligi har doim yuqori darajada boʻlishiga bevosita taʼsir etib turishi ham maqolada oʻz aksini topgan. Shuningdek, maqolada voyaga yetmaganlar viktimligi tipologiyasi bilan bogʻliq masalalar tahlil etilgan. Jumladan, voyaga yetmaganlar jinsiy daxlsizligi jinoyatidagi jabrlanuvchilar potensial qurbon, tasodifiy, latent, koʻmaklashuvchi, passiv, faol xulq-atvorga boʻlib oʻrganilgan hamda taklif va tavsiyalar berilgan. Muallif maqolada voyaga yetmaganlar jinsiy daxlsizligida jabrlanuvchi boʻlishdagi omillarni va uning latentligini ham ochib beradi.
bolalar, voyaga yetmagan, daxlsizlik, jabrlanuvchi, jinoyat, jazo, jinsiy, jinsiy daxlsizlikka qarshi qaratilgan, oldini olish, tipologiya
FUQAROLARNING REPRODUKTIV SALOMATLIGINI MUHOFAZA QILISH USTIDAN PROKUROR NAZORATINI TA’MINLASH MUAMMOLARI
Ushbu maqolada zamonaviy voqelik sharoitida fuqarolarning reproduktiv salomatligini muhofaza qilish ustidan prokuror nazorati masalalari ko‘rib chiqilgan. Mavzuning dolzarbligi fuqarolarning sog‘lig‘iga doir huquqlarini himoya qilish va reproduksiya bilan bog‘liq sifatli tibbiy xizmatlardan foydalanish zarurati bilan bog‘liq. Ilmiy maqola muallifi prokuratura nazoratining qonunchilik asoslari, shuningdek, uni reproduktiv tibbiyot sohasida amalga oshirish mexanizmlarini tahlil qilgan. Tadqiqot prokuratura faoliyatining asosiy yo‘nalishlarini o‘z ichiga oladi, jumladan, sog‘liqni saqlash qonunchiligiga rioya etilishini nazorat qilish, ayollar va erkaklarning reproduktiv xizmatlardan foydalanish huquqlarini ta’minlash, shuningdek, kamsitish va tibbiy texnologiyalardan noto‘g‘ri foydalanish bilan bog‘liq qoidabuzarliklarning oldini olish. Shu munosabat bilan ushbu sohadagi vaziyatni yaxshilashga qaratilgan samarali prokuror aralashuvi, shuningdek, fuqarolarning huquqlarini suiiste’mol qilish va buzish holatlari ko‘rib chiqilgan. Bundan tashqari, maqolada prokurorlar nazoratni amalga oshirish jarayonida duch keladigan muammolar, masalan, ma’lumotlarning yetishmasligi, idoralararo hamkorlik va jamoatchilik fikri o‘rganilgan. Xulosada fuqarolarning huquqlarini himoya qilish vositasi sifatida prokuratura nazoratini kuchaytirish zarurligi ta’kidlangan, shuningdek, prokuratura faoliyatining me’yoriy-huquqiy bazasi va amaliyotini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Maqola muallifi prokuraturaning reproduktiv salomatlik sohasidagi faol ishtiroki fuqarolar uchun xavfsizroq va adolatli muhitni yaratishga yordam beradi deb hisoblaydi.
prokuror nazorati, reproduktiv salomatlik, tibbiyot, monitoring, tekshirish, kirish
AMERIKA QOʻSHMA SHTATLARI QONUNCHILIGI VA HUQUQNI QOʻLLASH AMALIYOTIDA EHTIYOT CHORASI SIFATIDA UY QAMOGʻINING OʻZIGA XOS JIHATLARI
Mamlakatimizda sud-huquq islohotlarini amalga oshirish jarayonida jinoyat-protsessual qonunchiligini liberallashtirish hamda takomillashtirish ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi. Aksariyat huquqshunos olimlar tomonidan uy qamogʻiga zamonaviy jinoiy siyosat va jinoiy odil sudlovni insonparvarlashtirish vositasi sifatida qaraladi. Milliy qonunchiligimizga koʻra, uy qamogʻi boshqa ehtiyot choralariga nisbatan yangi huquqiy institut hisoblanadi. Shu boisdan, huquqni qoʻllash amaliyotida yuzaga kelayotgan ayrim muammoli holatlarga oqilona yechim topish uchun ushbu ehtiyot chorasini hayotga tatbiq etish boʻyicha katta tajribaga ega xorijiy mamlakatlar jinoyat-protsessual qonunchiligini va mutaxassis olimlar fikrlarini ilmiy-nazariy jihatdan chuqur oʻrganish, ijobiy tajribadan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Mazkur maqolada muallif tomonidan Amerika Qoʻshma Shtatlari jinoyat-protsessual qonunchilik normalari va jinoyat ishlarini yuritish boʻyicha sud amaliyoti asosida uy qamogʻi ehtiyot chorasining huquqiy tartibga solinishi, xususan, ushbu ehtiyot chorasini qoʻllash asoslari va shartlari, shaxsga nisbatan oʻrnatiladigan cheklovlar turlari huquqiy tahlil qilish orqali tadqiq etilgan. Shuningdek, uy qamogʻini qoʻllash tartibi bilan bogʻliq masalalarning ilmiy-huquqiy jihatlari mohiyati xorijlik mutaxassislar va huquqshunos olimlar qarashlari orqali ochib berilgan. Maqolaning xulosa qismida AQSh qonunchiligi va huquqni qoʻllash amaliyotida ehtiyot chorasi sifatida uy qamogʻining oʻziga xos jihatlari yoritilgan.
sudgacha ozodlikda saqlash, uy qamogʻi, jinoyat protsessi, ehtiyot choralari, taqiqlar (cheklovlar)
JINOYAT SODIR ETGAN SHAXSLARNI MAJBURIY MEHNATGA JALB QILISH BILAN BOGʻLIQ JAZOLAR TUSHUNCHASI
Mazkur maqolada jinoyat sodir etgan shaxslarni majburiy mehnatga jalb qilish bilan bogʻliq jazolar tushunchasi yuzasidan ilmiy-nazariy qarashlar ilgari surilgan. Bunda majburiy mehnat, jinoiy jazo hamda majburiy mehnatga jalb qilish bilan bogʻliq jazolar kabi tushunchalarning mazmuni va mohiyati atroflicha tahlil qilingan. Ushbu tushunchalar yuzasidan amaldagi qonunchilik hujjatlari, shu jumladan, Konstitutsiya normalari, xalqaro hujjatlar va boshqa milliy qonunchilik hujjatlarida qayd etilgan aloqador normalarga eʼtibor qaratilgan. Shuningdek, ushbu masalada olimlarning qarashlari tahlil qilinib, har bir masala yuzasidan muallifning aniq xulosa va tavsiyalari ishlab chiqilgan. Ushbu maqolada jazo nafaqat qasos olishga qaratilgan boʻlishi kerakligi, balki reabilitatsiya va oldini olish vositasi sifatida xizmat qilishi zarurligi, jinoiy jazoni ham jazo, ham tarbiya elementlarini oʻz ichiga olgan koʻp qirrali yondashuv sifatida koʻrish zarurligi xulosa qilingan. Unda jazo huquqbuzarning xulq-atvorini tuzatishga, uning keyingi jinoiy harakatlarga kirishishiga yoʻl qoʻymaslikka va boshqalarni shunga oʻxshash huquqbuzarliklarni sodir etishdan qaytarishga harakat qilishi kerakligi taklif etilgan. Bundan tashqari, maqolada jazoni qoʻllashning qonuniy asoslarini taʼkidlab, uning davlat tomonidan ruxsat etilgan majburlov chorasi sifatidagi maqomi qayd etilgan. Unda, xususan, majburiy mehnat tarzidagi jazo huquqbuzarlarni muayyan huquq va erkinliklardan mahrum qilish, shu bilan birga, ularni mehnat faoliyatiga jalb qilish vositasi boʻlib xizmat qilishi taʼkidlangan.
majburiy mehnat, jinoiy jazo, majburiy mehnatga jalb qilish, har qanday ish yoki xizmat, sud qarori, mahkum, huquq va erkinliklardan mahrum qilish yoki cheklash, jazo qoʻllash tahdidi, majburlov chorasi
BOJXONA SOHASIDAGI JINOYATLARNI SODIR ETGAN SHAXSNING KRIMINOLOGIK TAVSIFI YUZASIDAN MULOHAZALAR
Mazkur maqolada bojxona sohasidagi jinoyatlarni sodir etgan shaxsning kriminologik tavsifi masalalari tahlil qilingan. Bunda ijtimoiy-biologik, ijtimoiy-demografik va ijtimoiy-psixologik ma’lumotlarning jamlanishiga asoslanib, bojxona sohasidagi jinoyatlarni sodir etgan jinoyatchining shaxsiga tavsif berilgan. Xususan, bunday jinoyatlar odatda turmush qurgan, farzandli, o‘rta maxsus ma’lumotga ega bo‘lgan, kasbiy yoki tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi, moliyaviy barqaror erkak shaxs tomonidan sodir etilishi aniqlangan. Shuningdek, bojxona sohasidagi jinoyatlarni jinoyatchi shaxsining yosh ko‘rsatkichlarini inobatga olgan holda uchta toifaga ajratish tavsiya etilgan: 1) JK 130-, 1301-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlar asosan 18–30 yoshdagi shaxslar tomonidan; 2) JK 182-, 184-, 246-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlar asosan 30–60 yoshdagi shaxslar tomonidan; 3) JK 2443-, 2444- va 2501-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlar asosan 18–60 yoshdagi shaxslar tomonidan sodir etiladi. Bundan tashqari, profilaktika tadbirlarini ishlab chiqishda JK 130-, 1301-, 2443-, 2501-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlar bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari o‘rtasida, JK 182-, 184-, 2444- va 246-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlar bo‘yicha ham O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari, ham mamlakatimizga tashrif buyuradigan chet el fuqarolari o‘rtasida targ‘ibot ishlarini amalga oshirish tavsiya etilgan.
bojxona sohasidagi jinoyatlar, kontrabanda, bojxona chegarasi, bojxona nazorati, jinoyatchi shaxsi, ijtimoiy-biologik belgilar, ijtimoiy-demografik belgilar, ijtimoiy-psixologik belgilar, kasbiy yoki tadbirkorlik faoliyati, yosh ko‘rsatkichi, chet el fuqarolari
TAMOM BOʻLGAN VA TAMOM BOʻLMAGAN SUIQASD
Jinoyatni sodir etishga suiqasd qilish tamom boʻlmagan jinoyat turi boʻlib, jinoyatni sodir etish boshlanganligi bilan tavsiflanadi. Jinoyat qonuni bilan muhofaza qilinadigan obyektga tajovuz amalga oshirilib, zarar yetkaziladi yoki zarar yetkazish xavfi yuzaga keladi. Jinoyat sodir etishga suiqasd qilish bosqichida muayyan jinoyat obyektiv tomonining bir qismi bajariladi, yaʼni JK Maxsus qismi dispozitsiyasida ifodalangan harakat yoki harakatsizlik toʻliq yoki qisman amalga oshiriladi, biroq shaxs istaganidek natija yuz bermaydi. Jinoyat huquqi doktrinasida suiqasd tamom boʻlgan va tamom boʻlmagan turlarga ajratiladi. Mazkur boʻlinishning mezoni, huquqiy ahamiyati, oʻzaro farqli jihatlari yetarli darajada tahlil qilinmagan. Mazkur maqolada tamom boʻlgan va tamom boʻlmagan suiqasdning huquqiy tabiati ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilingan hamda muallifning mazkur masala bo‘yicha xulosasi shakllantirilgan. Tamom boʻlgan jinoyat tamom boʻlgan va tamom boʻlmagan suiqasd kabi birikmalarni qoʻllashda tushunmovchiliklarning oldini olish, qonun texnikasi talablariga rioya etish, soʻzlarni oʻz maʼnosida ishlatish va jinoyat sodir etish bosqichlari institutining oʻzaro bogʻliqligidan kelib chiqqan holda suiqasd turlarini “yakunlanmagan suiqasd” va “yakunlangan suiqasd” sifatida qoʻllash maqsadga muvofiqligi asoslantirilgan. Shuningdek, tamom boʻlmagan va tamom boʻlgan suiqasdning ijtimoiy xavflilik xususiyati oʻzaro farqlanishi sababli jazo tayinlashda differensiatsiya qilinishi taklif etilgan.
jinoyatga suiqasd qilish, jinoyatga suiqasd turlari, tamom boʻlgan suiqasd, tamom boʻlmagan suiqasd, obyektiv mezon, subyektiv mezon, kvalifikatsiya
AYOLNI OʻZ HOMILASINI SUNʼIY RAVISHDA TUSHIRISHGA MAJBURLASHNING OBYEKTIV BELGILARI
Mazkur maqolada ayolni oʻz homilasini sunʼiy ravishda tushirishga majburlash jinoyati tushunchasi, oʻziga xos xususiyatlari hamda jinoyatning obyektiv belgilari bayon etilgan. Shuningdek, ayolni oʻz homilasini sunʼiy ravishda tushirishga majburlash jinoyatining obyektiv belgilari jinoyat huquqi mutaxassislari fikrlari asosida tahlil qilingan. Muallif ushbu olimlar fikrlariga ilmiy yondashib, oʻz fikrlarini ilmiy tahlil qilish asosida yoritgan. Bundan tashqari, maqolada ayolni oʻz homilasini sunʼiy ravishda tushirishga majburlash uchun javobgarlik belgilangan JK 115-moddasining ayrim boshqa oʻxshash jinoyatlar bilan bogʻliq jihatlariga ham toʻxtalib oʻtilgan. Ayolni oʻz homilasini sunʼiy ravishda tushirishga majburlash jinoyatidagi “majburlash” atamasi deganda Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 8 ta jinoyat tarkibidagi jinoyat obyektiv tomonining sodir etish usuli sifatida majburlash nazarda tutilganligi tahlil qilingan. Shuningdek, ayolni oʻz homilasini sunʼiy ravishda tushirishga majburlash jinoyatlari Ispaniya, Marokash, Polsha, Latviya, Litva, Turkiya, Belgiya va boshqa xorijiy davlatlar qonunchiligi asosida qiyosiy o‘rganilgan. Maqolada ayolni oʻz homilasini sunʼiy ravishda tushirishga majburlash jinoyatining 2014–2022-yillardagi statistikasi, shuningdek, tadqiqot ishi yuzasidan oʻrganilgan hukmlar ilmiy asosda tahlil qilib berilgan. Muallif ayolni oʻz homilasini sunʼiy ravishda tushirishga majburlash jinoyati uchun javobgarlik nazarda tutilgan qonunchilik normalarini takomillashtirish yuzasidan ilmiy asoslantirilgan xulosa va takliflarini bergan.
jinoyat, javobgarlik, homila, majburlash, sogʻliq, shikast, kvalifikatsiya, hayot, jabrlanuvchi, ruhiy, jismoniy, sunʼiy, qonuniy, zoʻrlik
YUQОRI INSTANSIYA SUDLARI FAОLIYATIDA SUNʼIY INTELLEKTDAN ОQILОNA FОYDALANISH ISTIQBОLLARI
Mazkur maqоlada sud ishlarini yuritishda sunʼiy intellektning hоzirgi hоlati va jоriy etilishi, uning Yevrоpa axlоqiy Xartiyasida (CEPEJ) huquqiy kоnsоlidatsiyasi va ishоnchli sunʼiy intellekt uchun axlоqiy kо‘rsatmalar tahlil qilinadi. Muallif baʼzi xоrijiy mamlakatlarning jinоiy prоtsessual faоliyatida algоritmlardan fоydalanish masalalarini kо‘rib chiqadi. Bundan tashqari, ishda jinоyat jarayоnini muqarrar ravishda raqamlashtirish sudyaga tashkiliy-huquqiy faоliyatda yоrdam berishga, adоlatning оchiqligi, shaffоfligini taʼminlashga, fuqarоlarning huquqlari va manfaatlarini kafоlatlashga, himоya qilish huquqlariga, ish yuritishni sоddalashtirishga va sud jarayоnini tezlashtirishga yоrdam berishi kerakligi haqidagi tezis asоslanadi. Sudyani sunʼiy intellekt bilan almashtirish mumkin emas, chunki hukm axlоqiy qadriyatlar, sudyaning kasbiy va kundalik tajribasi bilan bоgʻliq bо‘lib, uni avtоmatlashtirilgan tizim taʼminlay оlmaydi. Muallif jinoyat protsessida sunʼiy intellektdan foydalanishning baʼzi asosiy yoʻnalishlari sifatida qonun ustuvorligini amalga oshirishning konstitutsiyaviy tamoyillariga muvofiq amalga oshirilishini, eng eʼtiborga loyiq tomoni deb esa jinoiy jarayonning subyektlari oʻrtasida axborot almashish va uni uzatishda sunʼiy intellektni joriy etilishi jinoyat ishini hal qilish bilan bogʻliq masalalarni yanada tezkor va samarali hal qilishni taʼminlashi deb hisoblaydi.
sud ishlarini yuritish, jinоyat prоtsessi, sunʼiy intellekt, odil sudlоv sifati, fuqarоlarning huquq va erkinliklarini taʼminlash, hukm, ichki ishоnch
QO‘SHIMCHA JAZO TUSHUNCHASI VA IJTIMOIY MAZMUNI
Mamlakatimiz jinoyat qonunchiligida jazolar an’anaviy tarzda asosiy va qo‘shimcha jazolarga ajratiladi. Bunday tasnif aksariyat xorijiy davlatlarning jinoyat qonunchiligida ham mavjud bo‘lib, u jinoyat-huquqiy siyosatni takomillashtirish va jazoni individuallashtirishga xizmat qiladi. Jazolarni bunday farqlash natijasida qo‘shimcha jazolarning mohiyati, maqsadi, vazifalari hamda ularning ijtimoiy-huquqiy ahamiyati haqida ilmiy-nazariy muhokamalar olib borish zarurati yuzaga keladi. Qo‘shimcha jazolarning mohiyati va yuridik tabiati bilan bog‘liq muammolar O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida jazo tushunchasiga berilgan umumiy ta’rif, ya’ni uning asosiy va qo‘shimcha turlariga aniq ajratilmagani sababli yuzaga keladi. Jazoning maqsadi, uni tayinlash tartibi va qo‘llash jarayonida ham shunga o‘xshash holat kuzatiladi. Qo‘shimcha jazo turlarining o‘ziga xos xususiyatlari ushbu jazolarni tayinlash shartlari, ularning mazmuni, qo‘llanish tartibi, jazoni o‘tashdan ozod qilish masalalari, sudlanganlik holati, amnistiya va afv jarayonlari doirasida namoyon bo‘ladi. Jazo choralarining normativ-huquqiy asoslari qonun chiqaruvchi tomonidan belgilangan bo‘lib, ularning muayyan ro‘yxati jinoiy-huquqiy xarakterdagi asosiy jazo turi sifatida qaralishi mumkin. Shu bilan birga, har qanday asosiy jazo chorasining jinoyat sodir etilishining o‘ziga xos holatlariga nisbatan qo‘llanishi natijasida uning barcha maqsadlariga to‘liq erishish imkoniyati doim ham kafolatlanmagan. Mazkur maqolada yuqoridagi holatlardan kelib chiqqan holda qo‘shimcha jazo tushunchasiga atroflicha to‘xtalib o‘tilib, mavzu yuzasidan muallifning xulosa va takliflari bayon etilgan.
jinoyat qonunchiligi, jazolar, asosiy jazo, qo‘shimcha jazo, majburiylik va ixtiyoriylik, tayinlash asoslari, jazo maqsadi
FUQAROLARNING REPRODUKTIV SALOMATLIGINI MUHOFAZA QILISH USTIDAN PROKUROR NAZORATINI TAʼMINLASH MUAMMOLARI
Ushbu ilmiy maqolada zamonaviy voqelik sharoitida fuqarolarning reproduktiv salomatligini himoya qilish boʻyicha prokuror nazoratining asosiy jihatlari oʻrganiladi. Koʻrib chiqilayotgan mavzuning dolzarbligi fuqarolarning sogʻligʻiga boʻlgan huquqlarini taʼminlash va ijtimoiy siyosat hamda inson huquqlarini himoya qilishning muhim tarkibiy qismi boʻlgan reproduksiya bilan bogʻliq sifatli tibbiy xizmatlardan foydalanish zarurati bilan belgilanadi. Muallif reproduktiv tibbiyot sohasidagi prokuror nazoratini tartibga soluvchi amaldagi qonunchilik normalarini, shuningdek, uni amalga oshirishning samarali mexanizmlarini tahlil qiladi. Tadqiqot prokuratura faoliyatining asosiy yoʻnalishlarini qamrab olgan boʻlib, asosiy eʼtibor sogʻliqni saqlash sohasidagi qonunchilikka rioya etilishini nazorat qilish, ayollar va erkaklarning reproduktiv xizmatlardan foydalanish huquqlarini himoya qilish, shuningdek, kamsitish va tibbiy texnologiyalardan maqsadsiz foydalanish bilan bogʻliq amaliyotlarning oldini olishga qaratilgan. Prokuratura aralashuvi amaliyotiga murojaat qilish kontekstida reproduktiv salomatlik sohasidagi sharoitlarni yaxshilashga qaratilgan nazoratni muvaffaqiyatli amalga oshirish misoli koʻrib chiqiladi, shuningdek, fuqarolarning huquqlarini suiisteʼmol qilish va buzish holatlari keltiriladi. Bu esa prokuraturaning ushbu sohadagi faol roli zarurligini taʼkidlaydi. Bundan tashqari, maqolada prokurorlar nazoratni amalga oshirish jarayonida duch keladigan muammolar, jumladan, maʼlumotlarning yetishmasligi, idoralararo hamkorlik masalalari va jamoatchilik fikrining qaror qabul qilish jarayoniga taʼsiri tahlil qilinadi. Ushbu omillar prokuratura faoliyati samaradorligini sezilarli darajada cheklaydi, bu esa tadqiqotchilar va amaliyotchilardan alohida eʼtiborni talab etadi. Xulosada fuqarolarning huquqlarini himoya qilish vositasi sifatida prokuratura nazoratini kuchaytirish muhimligini taʼkidlangan. Muallif reproduktiv salomatlik sohasidagi prokuratura faoliyatining meʼyoriy-huquqiy bazasi va amaliyotini takomillashtirish boʻyicha tavsiyalarini ilgari surib, fuqarolar uchun yanada xavfsiz va adolatli muhit yaratish sharti sifatida prokuratura ishtirokini sogʻliqni saqlash sohasiga integratsiya qilish zarurligiga eʼtibor qaratadi. Prokurorlarning reproduktiv salomatlik bilan bogʻliq masalalarga faol jalb etilishi nafaqat huquqni qoʻllash amaliyotini yaxshilashga, balki ushbu sohada tibbiy yordam koʻrsatish darajasini oshirishga ham xizmat qiladi.
prokuratura nazorati, reproduktiv tibbiyot, sogʻliqni saqlash, kuzatuv, kirish imkoniyati, tekshirish, sog‘liqni saqlash huquqi
JAMOAT XAVFSIZLIGINI TAʼMINLASH MEXANIZMINING ILMIY-NAZARIY TAHLILI
Ushbu maqolada jamoat xavfsizligini taʼminlash mexanizmining mazmuni, xususiyatlari va belgilari tahlil qilingan boʻlib, jamiyatda mavjud ijtimoiy masalalarni hal qilish hamda mamlakatimizda jamoat xavfsizligini taʼminlash mexanizmining obyekti va obyektiv tomonlarini belgilab olish yuzasidan fikr va mulohazalar oʻz aksini topgan. Shuningdek, maqolada jamoat xavfsizligining metodologik asoslarini oʻrganish, jamoat xavfsizligini taʼminlash faoliyatining vujudga kelishi, rivojlanish va barqarorlashuvining umumiy qonuniyatlarini ochish, yondashuv, tamoyil va vositalarining ilmiy tizimi tahlil etilgan. Maqolada jamoat xavfsizligi tushunchasining yuzaga kelishi, mazkur tushunchaning jamoat tartibi tushunchasi bilan oʻzaro nisbati va bogʻliqligi hamda bu borada olimlarning fikr va qarashlari oʻrganilib, “jamoat tartibi” va “jamoat xavfsizligi” tushunchalarining taʼriflari yagona qonun bilan aniq belgilanishi boʻyicha xulosaga kelingan. Tadqiqotda analiz, sintez, induksiya, deduksiya, qiyosiy-huquqiy tahlil kabi metodlar qoʻllangan. Maqolada ilgʻor xorijiy tajriba, ilmiy-nazariy qarashlar hamda amaliyotdagi statistik maʼlumotlar oʻrganilgan, buning natijasi oʻlaroq Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga va boshqa qonun hamda qonunosti hujjatlarga tegishli oʻzgartirish hamda qoʻshimchalar kiritish boʻyicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
xavfsizlik siyosati, xavfsizlik konsepsiyasi, tabiiy ofatlar, huquqni muhofaza qilish strategiyasi, konstitutsiyaviy tuzum, jamiyat manfaatlari, jamoat tartibi, jamoat joyi, favqulodda vaziyatlar, hayotiy muhim manfaatlar, maʼmuriy huquqbuzarlik, shaxs xavfsizligi
KORRUPSIYAGA OID HUQUQBUZARLIKLAR HAQIDA XABAR BERGAN SHAXSLARGA HIMOYA ORDERINI TAQDIM ETISH MASALALARI
Ushbu maqola Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 27-noyabrdagi PF–200-son “Korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish hamda davlat organlari va tashkilotlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazorati tizimi samaradorligini oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoni bilan tasdiqlangan korrupsiyaga qarshi kurashish boʻyicha 2023–2024-yillarga moʻljallangan davlat dasturining 3-bandida korrupsiyaga oid xabarlar bilan ishlash tizimini takomillashtirish yuzasidan belgilangan chora-tadbirlar doirasida korrupsiyaga oid huquqbuzarliklar haqida xabar bergan shaxslarning huquqlarini himoya qilish yuzasidan tegishli himoya chorasi sifatida “Korrupsiyaga oid huquqbuzarliklar haqida xabar qiluvchi shaxslarni himoya qilish toʻgʻrisida”gi qonun loyihasida belgilashga bagʻishlangan. Ushbu maqolada mazkur himoya chorasi yuzasidan Buyuk Britaniya, Rossiya va boshqa davlatlar qonunchiligi tahlil qilingan. Tadqiqot davomida ushbu himoya chorasi yuzasidan xorijiy davlatlar qonunchiligidan kelib chiqib, ishlab chiqilayotgan qonun loyihasida xabar bergan shaxslarga himoya orderini berish bilan bogʻliq himoya chorasini ishlab chiqish yuzasidan asosli takliflar berilgan. Shuningdek, xabar berish instituti va xabar bergan shaxs tushunchasi yuzasidan ilmiy-nazariy tahlil o‘tkazilib, mazkur tushunchaga boʻyicha mualliflik taʼrifi ishlab chiqilgan.
taʼqib, tazyiq, zoʻravonlik, xodim, himoya orderi, xabar bergan shaxs, korrupsiyaga qarshi kurashish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI JINOYAT QONUNCHILIGI BO‘YICHA TERRORIZMNI MOLIYALASHTIRISH UCHUN JINOIY JAVOBGARLIK
Ushbu maqolaning maqsadi terrorizmni moliyalashtirish kabi jinoyatlar tarkibini aniqlashdan iborat. Terrorizmni moliyalashtirish terrorchilik harakatini sodir etish jarayonining dastlabki bosqichidir. U terrorchilarni barcha ehtimoliy vositalar bilan qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan va tugʻdiradigan xavfi terrorizmning oʻzidan kam boʻlmaydi. Jinoyatning bu turi nafaqat terrorchilik harakatidan jabr koʻrgan fuqarolarga zarar yetkazadi, balki mamlakatning moliyaviy tizimiga ham salbiy taʼsir qiladi. Bu esa, oʻz navbatida, sohadagi davlat siyosatiga ham taʼsirini oʻtkazib, huquqni muhofaza qiluvchi organlarga ushbu xavf bilan kurashishda qiyinchiliklar yaratadi. Profilaktika choralarini toʻgʻri amalga oshirish va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurashish uchun, birinchi navbatda, jahon hamjamiyati uning tarkibini tushunishda bir fikrga kelishi kerak. Ushbu maqolada terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurashish boʻyicha tan olingan xalqaro standartlar hamda xorijiy va mahalliy huquqshunos olimlarning qarashlari oʻrganilgan. Chuqur tahlil natijasida fosh etilgan barcha belgilar, ilmiy jamoatchilik fikr-mulohazalari, xalqaro standartlar va milliy qonunchilikni hisobga olgan holda toʻrtta elementdan iborat jinoyat tarkibi aniqlangan.
terrorizm, terrorizmni moliyalashtirish, jinoyat tarkibi, subyekt, obyekt, subyektiv tomon, obyektiv tomon
HUQUQIY DAVLATDA JAMOAT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHNING HUQUQIY VA INSTITUTSIONAL MEXANIZMLARI: MUVOZANAT VA ZAMONAVIY YONDASHUVLAR
Huquqiy davlat sharoitida jamoat xavfsizligini ta’minlashning murakkab mexanizmlarini ishlab chiqish hozirgi global xavfsizlik muhitida dolzarb masalalardan bo‘lib qolmoqda. Mazkur tadqiqotdan maqsad jamoat xavfsizligini huquqiy me’yorlar asosida tartibga solish, davlat institutlari vakolatlari va demokratik tamoyillar o‘rtasidagi muvozanatni aniqlashdir. Xavfsizlikni ta’minlash jarayonida davlat boshqaruvi va huquq ustuvorligi o‘rtasidagi nisbatni aniqlash muhim bo‘lib, bu masala xalqaro va milliy miqyosda turlicha hal etiladi. Ushbu tadqiqot huquqiy davlat sharoitida jamoat xavfsizligini ta’minlashning huquqiy modelini ishlab chiqishga bag‘ishlangan. Jamoat xavfsizligi davlat barqarorligi va ijtimoiy taraqqiyotning muhim omili bo‘lib, uni ta’minlashda huquqiy me’yorlar va davlat boshqaruvi samaradorligi o‘rtasidagi muvozanatni saqlash muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotda jamoat xavfsizligini ta’minlash sohasida dunyo yetakchi olimlarining (Gans Kelzen, Jon Lokk, Sharl de Monteskyo, Karl Shmitt, Maks Veber, Ronald Dvorkin, Jozef Raz) nazariy qarashlari tahlil qilinib, ularning amaliy ahamiyati baholandi. Shuningdek, xavfsizlik choralarining huquqiy, siyosiy va institutsional omillari o‘rganilib, xalqaro tajriba asosida samarali strategiyalar tavsiya etildi. Jamoat xavfsizligi konsepsiyasining rivojlanishi va undagi zamonaviy tendensiyalarni baholash natijasida davlat hokimiyatining favqulodda vaziyatlardagi vakolatlari va cheklovlari masalalariga alohida e’tibor qaratildi. Tadqiqotda huquqiy normativ tizimning evolyutsiyasi va xalqaro tashkilotlarning (BMT, YXHT, Interpol) tavsiyalari ham ko‘rib chiqilib, ular jamoat xavfsizligini ta’minlashda qanday rol o‘ynashi aniqlashtirildi. Qiyosiy-huquqiy tahlil natijasida turli davlatlarning xavfsizlik siyosati hamda huquqiy rejimlaridagi o‘ziga xoslik o‘rganilib, samaradorlik mezonlari ishlab chiqildi. Natijalarga ko‘ra, xavfsizlik siyosatining barqaror rivojlanishida demokratik nazorat mexanizmlari, parlament va sud nazorati, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish muhim rol o‘ynaydi. Tahlillarga asoslangan holda O‘zbekistonning jamoat xavfsizligi tizimini takomillashtirish bo‘yicha takliflar, xususan, xavfsizlik kodeksi ishlab chiqish, favqulodda vaziyatlarni huquqiy tartibga solishning aniq mezonlarini belgilash, xalqaro hamkorlikni mustahkamlash va fuqarolik jamiyati ishtirokini kengaytirish kabi chora-tadbirlar tavsiya etildi. Ushbu ilmiy ish natijalari jamoat xavfsizligi sohasidagi mavjud kamchiliklarni bartaraf etish hamda huquqiy mexanizmlarni takomillashtirish uchun ilmiy-amaliy asos bo‘ladi.
jamoat xavfsizligi, huquqiy davlat, huquq ustuvorligi, davlat boshqaruvi, favqulodda holatlar, demokratik tamoyillar, xavfsizlik siyosati, institutsional islohotlar, xalqaro standartlar, texnologik xavfsizlik, huquqiy cheklovlar, xavfsizlik kodeksi, qiyosiy-huquqiy tahlil, xavfsizlik strategiyasi, inson huquqlari